مدرسه دارالفنون گنجینه به جا مانده امیرکبیر

مدرسه دارالفنون نام مدرسه ‌ای است که درخیابان ناصر خسرو تهران واقع است. مدرسه دارالفنون به ابتکار امیرکبیر در زمان ناصرالدین‌شاه برای آموزش علوم و فنون جدید در تهران تأسیس شد. دارالفنون را می‌توان نخستین دانشگاه در تاریخ مدرن ایران دانست. در نوشته‌های ایرانی  تا دیرزمانی همه دانشگاه‌های خارجی را دارالفنون می‌خواندند. وی نام دارالفنون را برای این مدرسه جدید در نظر گرفت که معادل اصطلاح فرنگی «پلی‌تکنیک» بود. دارالفنون در ۲۵ تیر ۱۳۶۷ خورشیدی در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسید.


تاریخچه مدرسه دارالفنون

امیرکبیر در سال ۱۲۴۴ هجری قمری هنگامی که تنها ۲۲ سال داشت، همراه گروهی به سرپرستی خسرومیرزا برای پوزش خواهی از کشته شدن گریبایدوف؛ کاردار روسیه در ایران، به روسیه سفر کرد و در آنجا مدرسه های نوین، کارخانه ها و بنیادهای علمی و فنی روسیه را دید. همچنین امیرکبیر در سال ۱۲۵۹ هجری قمری سرپرست گروه ایرانی در نشست ارزنه الروم در خاک عثمانی بود و در سه سالی که در آنجا بود، با مدرسه های نوین عثمانی آشنا شد.

حتی از جان داوودخان؛ مترجم نخست دولت ایران خواست چند کتاب شناخته شده تاریخی، جغرافیایی و سیاسی را که خود برگزیده بود، به زبان فارسی برگرداند. مطالعه این کتاب ها نیز به نوبه خود بر آگاهی امیرکبیر از بنیادهای علمی غرب افزود. پس از آن که امیرکبیر به صدراعظمی ایران برگزیده شد، به جای آن که به گسترش شهر و افراشتن کاخ ها و برج و باروها بپردازد، در بنیان گذاری مدرسه دارالفنون کوشید.


معماری مدرسه دارالفنون

ساختمان مدرسه دارالفنون با معماری میرزارضا مهندس باشی در بخشی از ارگ سلطنتی و زمین های پیرامون آن پی ریزی و کار ساخت آن از ۱۲۶۶ هجری قمری آغاز شد و در سال ۱۲۳۲(۱۲۶۷ هجری قمری) خورشیدی به پایان رسید. کار ساخت مدرسه دارالفنون نزدیک به یک سال طول کشید. در چهار طرف دارالفنون ۵۰ اتاق هم اندازه (به ابعاد ۴×۴ متر) ساخته شد و بخش هایی از دیوارها با گچبری و نقش های زیبا زینت یافت. در مقابل اتاق ها، ایوان واقع شده و در میان حیاط آن حوضی ساخته و پیرامون آن درختان و سبزه کاشته بودند.

در سال ۱۲۶۷ هجری قمری، جان داوود خان؛ مترجم اول دولت ایران، برای به خدمت گرفتن آموزگار، به دربار اتریش فرستاده شد. امیرکبیر از جان داوود خان خواست ۶ استاد توانمند در کارهای نظامی و زمینه های وابسته، برای ۶ سال استخدام کند که حقوق سالیانه همه آنان بیش از ۴۴۰۰ تومان نباشد و البته هزینه رفت و برگشت آنان را نیز دولت ایران بدهد. پس از مدتی سفارش کرد یک استاد که بتواند فیزیک و شیمی درس بدهد و داروسازی را به شاگردان بیاموزد و دو معدنچی که در کار معدن توانمند باشند نیز به خدمت بگیرد که حقوق سالیانه آن ۹ نفر روی هم از ۵۰۰۰ تومان نگذرد.

در آن زمان فرانسوا ژوزف امپراتور اتریش و مجارستان بود و جان داوود خان را به گرمی پذیرفت و او توانست ۷ استاد اتریشی را به خدمت دولت ایران بگیرد. با هریک از استادان جداگانه قرارداد بسته شد که ماده سوم و چهارم آن شایان توجه است. بر اساس ماده سوم، استادان اتریشی هرگونه شکایت خود را باید بدون واسطه دیگری به آگاهی دولت ایران برسانند و بر اساس ماده چهارم، آنان باید به آداب و رسوم و قانون های ایران احترام بگذارند و خلاف آن انجام ندهند.

متأسفانه زمانی که آموزگاران اتریشی به تهران رسیدند، امیرکبیر از کار برکنار شده بود و میرزا آقاخان نوری به جای وی منسوب شده بود. میرزا آقاخان به گونه ای سرد و نامهربان آموزگاران را پذیرفت و این سردی رفتار ایرانیان را دکتر پولاک در خاطرات خود درج نموده است. در این میان سرهنگ شیل که تا سال ۱۲۳۲ خورشیدی وزیر مختار انگلیس در ایران بود، اعتمادالدوله را برانگیخت تا استادان اتریشی را به بهانه ای بازگرداند و به جای آنان استادان انگلیسی استخدام نماید.

اگرچه میرزا آقاخان نوری با این کار موافق بود، اما ناصرالدین شاه زیر بار نرفت و جان داوود خان را که زمینه آمدن استادان اتریشی را به ایران فراهم کرده بود، به حمایل سرخ سرتیپی مفتخر نمود.در نهایت این مرکز در روز یک شنبه پنجم ربیع الاول سال ۱۲۶۸ هجری قمری (۱۲۳۱ خورشیدی) و ۱۳ روز پس از کشته شدن میرزاتقی خان فراهانی، با هفت نفر آموزگار اتریشی و چند مترجم که از میان دانش آموختگان فرستاده شده به فرانسه، برگزیده شده بودند، آغاز به کار کرد.


اساتیدی که برای تدریس در مدرسه دارالفنون به ایران آمدن

* دکتر ادوارد ژاکوب پولاک؛ او نخستین پزشک و جراح پزشکی نوین است که به خدمت دولت ایران درآمد و استاد پزشکی مدرسه دارالفنون بود.* کاپیتان زاتی؛ مهندس نظام و استاد هندسه بود اما چون کم به مدرسه دارالفنون می آمد، میرزا ملکم خان به جای او هندسه آموزش می داد. زاتی در سال ۱۲۶۹ هجری قمری در پی شیوع وبا در ایران، جان باخت و او را در کلیسای ارمنی ها در محله دروازه به خاک سپردند. عبدالرسول خان، یکی از بهترین دانش آموخته های مدرسه دارالفنون، مترجم او بود.

«کرشیش» به عنوان استاد توپخانه به مدرسه دارالفنون آمد اما چون تاریخ، جغرافیا، حساب و هندسه می دانست، این رشته ها را نیز آموزش می داد. او به کمک دانش جویان خود کتاب های زیادی نوشت یا ترجمه کرد.«چارنوتا»، استاد معدن شناسی بود و پیرامون معدن های البرز بررسی هایی انجام داد و به مازندران نیز سفر کرد. وی در پی همه گیری وبا در سال ۱۲۶۹ هجری قمری جان باخت. نخست میرزارضا کاشانی که در زمان محمدشاه به اروپا رفته بود و سپس میرزا آقای تبریزی مترجم او بودند.

«فوکاتی» شیمی و داروسازی را آموزش می داد. میرزا کاظم محلاتی مشهور به محمدکاظم خان شیمی، برجسته ترین دانش آموخته او بود که پایه گذار شیمی نوین در ایران است. میرزارضا کاشی مترجم او بود.«نمیرو» استاد سواره نظام و روش های نظامی بود و همانند کرشیش پس از پایان قرارداد خود زمانی در ایران ماند. آندره (یک خیاط اتریشی) که پیش از او به ایران آمده بود، مترجم او بود. در کار جراحی با دکتر پولاک همکاری داشت و بیماران را با اِتِر بیهوش می کرد.«کاپیتان گومنز» استاد پیاده نظام و روش های نظامی و مشاور امیرکبیر در اصلاح نظام بود. او برای دو سال به ایران آمده بود، اما چند ماه پیش از پایان آن در آغاز سال ۱۲۶۹ هجری قمری، استعفا داد و از ایران رفت.

در روز گشایش مدرسه، ناصرالدین شاه پیش از رفتن به شکار، به مدرسه آمد و جشن باشکوهی در حضور شاه و درباریان و استادان خارجی و ایرانی برگزار شد. نخستین درسی که آموزش آن در همان روز صورت گرفت، مشق پیاده نظام بود و سپس آموزش رشته های دیگر نیز آغاز شد.دارالفنون در ابتدا دارای ۱۰۰ دانش آموز از فرزندان بزرگان قاجار، ثروتمندان و وابستگان دولتی بود اما در همان آغاز کار نزدیک ۵۰ نفر دیگر نیز به شمار دانش جویان دارالفنون افزوده شد و به این ترتیب شمار آنان که بیشترشان بین ۱۴ تا ۱۶ سال بودند، به ۱۵۰ نفر رسید. مدت آموزش دانش آموزان، ۶ تا ۷ سال در نظر گرفته شده بود.


چگونگی نام گذاری مدرسه دارالفنون

مدرسه دارالفنون از آغاز به این نام خوانده نمی شد. در نامه های خصوصی و رسمی امیرکبیر از این مرکز با نام مدرسه، مدرسه جدید، مدرسه نظامیه و مکتب خانه پادشاهی یاد شده و نام مکتب خانه پادشاهی یا شاهی بیشتر به کار می رفته است. در روزنامه وقایع اتفاقیه سال ۱۲۶۷ هجری قمری، نام های تعلیم خانه و معلم خانه نیز آمده است. نام مدرسه دارالفنون پس از آغاز به کار آن بنیاد آموزشی بر سر زبان ها افتاد و به نظر می رسد نخستین بار محمدعلی خان؛ وزیر امور خارجه در نامه هایی که به برخی دولتمردان برای گزینش شاگردان مدرسه دارالفنون نوشت، آن را به کار برده باشد. در روزنامه وقایع اتفاقیه نیز نخستین بار در شمار سوم صفر ۱۲۶۸ به کار رفته است.


ویژگی های مدرسه دارالفنون

در گوشه شمال شرقی مدرسه، تالار بزرگی برای نماش ساخته بودند که موسیو لومر (استاد موسیقی) و میرزا علی اکبر خان نقاش باشی (مزین الدوله)، نمایش هایی در آن اجرا می کردند. مزین الدوله درس های نظری موسیقی را که لومر به زبان فرانسوی نوشته بود به زبان فارسی برگرداند و نخستین کتاب موسیقی نظری (تئوری موسیقی) را به روش پرسش و پاسخ به دو زبان فرانسه و فارسی تنظیم و در سال ۱۳۰۱ در چاپخانه دارالفنون به چاپ رساند.دارالفنون علاوه بر چاپخانه، یک عکاسخانه خوب نیز داشت.


قوانین مدرسه دارالفنون

شاگردان مدرسه دارالفنون بنا به رشته تحصیلی خود یونیفرم مخصوص به تن میکردن که از روی یونیفرم رشته آنان معلوم میشود.شاگردان مدرسه دارالفنون سالی دو دست لباس برای تابستان و زمستان در اختیار  داشتند.در دارالفنون سالی سه بار آزمون برگزار می شد و شاگردانی که در آزمون های مدرسه رتبه های برتر را به دست می آوردند و استادانی که در راه آموزش آنان کوشش کرده بودند، در حضور شاه نشان سلطنتی می گرفتند و مقرری ماهانه آنان افزایش می یافت. در عوض استادان و شاگردان کم پیشرفت، بازخواست و گاهی اخراج می شدند.

برای آن که همه کسانی که در یک رشته تحصیل می کردند در یک سطح آموزشی قرار گیرند و برخی بر اثر سستی یا کم توانی ذهنی از دیگران عقب نمانند، شاگردانی را که توانایی و پیشرفت بیشتری داشتند، وادار می کردند به آنان درس های نخوانده یا نیاموخته را بیاموزند. اینان اگر در پیشرفت شاگردانی که به ایشان سپرده شده بود کوشش می کردند، پاداش می گرفتند و اگر در این کار سستی می کردند، تنبیه می شدند.

سن دانش‌آموزان به هنگام ورود به دارالفنون بین ۱۴ تا ۱۶ سال بود. البته برخی از افرادی که نفوذ بیشتری در دستگاه دولت داشتند با سنین بالاتری وارد مدرسه می‌شدند و شاگردانی که در درس‌هایشان نمره خوبی می‌گرفتند به اسم خلیفه درس یا دستیار معلم خوانده می‌شدند که به تدریس می‌پرداختند. مدت تحصیل در دارالفنون در ابتدا هفت سال بود که به مرور زمان به پنج و در ‌‌نهایت به چهار سال تبدیل شد.


مرمت دارالفنون

۸۰سال پس از آغاز به کار دارالفنون، در سال ۱۳۰۸ خورشیدی وزارت فرهنگ از مهندس مارکوف روسی خواست بنای دارالفنون را بازسازی کند. مارکوف دارالفنون را بر اساس آمیزه ای از معماری عصر هخامنشی و صفوی بازسازی کرد و به جز چند بخش محدود مانند حیاط، آب نما و ایوان حیاط شمالی، همه بخش ها را دگرگون ساخت. این بنا از آن پس یکی از دبیرستان های پیشرو و شناخته شده تهران شد.

پس از انقلاب، آموزش و پرورش کاربری دارالفنون را از دبیرستان به مرکز آموزش تربیت معلم، خوابگاه و مرکز آموزش های ضمن خدمت تغییر داد و در ۱۳۷۵ خورشیدی آن را بست و در سال ۱۳۷۸ بنا شد جایگاه اسناد آموزش و پرورش ایران شود.دارالفنون با عنوان «گنجینه و مرکز اسناد آموزش و پرورش» که زیرمجموعه پژوهشگاه آموزش و پرورش به شمار می آید، کارهای فرهنگی و پژوهشی خود را آغاز کرده است.

گردآوری و نگهداری سندهای آموزش و پرورش ایران در ۱۵۰ سال گذشته، فهرست کردن مقاله ها و گزارش هایی که پیرامون دارالفنون در روزنامه های دوران قاجار چاپ شده است، تنظیم و نشر زندگینامه فرهیختگان دارالفنون و برگزاری همایش ها و سخنرانی هایی پیرامون دارالفنون و جایگاه آن در تاریخ معاصر ایران، از جمله کارهای دارالفنون امروزی است.

 


نظر کاربران
29 نظرثبت شده است
  • فاطمه
    22 سپتامبر 2018
    ممنونننننن...
  • رضا فروتن
    22 سپتامبر 2018
    برای ارسال بار باید تشریف بیرید ترمینال...
  • فرشاد
    21 سپتامبر 2018
    ممنون...
  • nasim
    20 سپتامبر 2018
    یه بار دارم برای زاهدان میخوام بیان درب منزل ازم تحویل بگیرن و رسید بدن کجا باید تماس بگیرم ؟...