محوطه باستان شناسی کنارصندل

روستای کنارصندل در فاصله حدود پنج کیلومتری غرب شهر عنبرآباد و ۳۰ کیلومتری جنوب شهر جیرفت واقع شده است که کاوش های باستان شناختی در محوطه ی باستانی کنار صندل به سرپرستی “یوسف مجیدزاده” در تپه های جنوبی و شمالی کنارصندل، گورستان محطوط آباد در ۸۰۰ متری شرق تپه جنوبی و گورستان قلعه کوچک در چهار کیلومتری شمال غرب روستای کنار صندل در روستای قلعه کوچک انجام شد.

بر پایه کاوش های باستان شناختی، حوزه فرهنگی هلیل رود به طور کلی در طول هزاره ی سوم از شکوفایی و رونق بسیار زیادی برخوردار بوده است چنان که در محدوده این شهرستان بقایای یکی از نخستین شهرهای ساخته شده به دست بشر با تمام ویژگی های یک شهر آن چنان که در ادبیات باستان شناسی مطرح است، شناسایی شده است و محدوده این شهر به طور دقیق مطابق است با روستای کنارصندل امروزی که در فاصله حدود پنج کیلومتری غرب شهر عنبرآباد و ۳۰ کیلومتری جنوب شهر جیرفت واقع است.

پس از شش فصل پژوهش باستان شناسی می توان چنین گفت که به نظر می رسد در طول هزاره سوم پیش از میلاد دو تپه جنوبی و شمالی کنارصندل، بخش هایی از شهر بزرگی به وسعت تقریبی دو تا سه کیلومتر بوده اند، شهر حدود ۸۰۰ متر از محل کنار صندل جنوبی در جهت شرق تا بستر کنونی هلیل رود و ۱۴۰۰ متر به سمت شمال تا کنار صندل شمالی کشیده شده بود، همچنین وجود قطعات سفال نشان می دهد که شهر دست کم ۸۰۰ متر به سمت غرب، یعنی تا ساحل بستر باستانی هلیل رود و دست کم ۵۰۰ متر در جهت جنوب امتداد داشته است.

تپه جنوبی کنار صندل: این تپه ای است تقریبا بیضی شکل که حدود ۲۱ متر از سطح زمین های اطراف بلندی دارد، این تپه را بقایای سازه ی غول آسایی می دانند که بر بالای تپه باستانی کهن تری ساخته شده و به احتمال زیاد بارویی به عرض حدود ۱۱ متر آن را در میان گرفته بود.

زمانی این دژ با ۲۵ تا ۲۶ متر ارتفاع نسبت به زمین های پیرامون در قلب شهر بزرگی قد برافراشته بود، در ادامه کاوش ها در دامنه غربی تپه یک فضای راست گوشه ای در ابعاد حدود ۲۵ متر مربع به دست آمد که در دیوار خشتی جنوبی آن در درون فرو رفتگی تاقچه مانندی نقش برجسته ای آشکار شد، این نقش برجسته که ارتفاع ۱۱۵ سانتمیتر از آن بر جای مانده است از انتهای دامن که تا زیر زانو را پوشانده شروع شده و از سینه به بالای آن از میان رفته است بالا تنه آن که متعلق به یک مرد است که برهنه بوده که با رنگ زرد رنگ آمیزی شده است، زمینه دامن وی نیز با رنگ قرمز رنگ آمیزی شده و چند ردیف موازی شامل مثلث های توپر به رنگ سیاه در فواصل منظم بر این زمینه ترسیم شده است که در واقع نقش و نگار آن را تشکیل می دهند.

در فاصله حدود ۱۲۰ متری شرق تپه یک زباله دانی بزرگ آشکار شد که از این زباله دانی تاکنون بیش از ۳۰۰ اثر مهر به دست آمده است که به نظر می رسد این اثر مهرها در ارتباط با تامین امنیت محتویات کیسه های کوچک، سبدهای کوچک و دیگر ظروف کوچک بوده اند، این مدارک مهرسازی بر روابط تنگاتنگ این منطقه با فرهنگ های همزمان عصر مفرغ در میان رودان، دره سند و آسیای مرکزی اشاره دارند، تنوع موجود در هنر مهرسازی حکایت از این دارد که کنار صندل جنوبی در مرکز شبکه فعالی از تجارت راه دور قرار داشته است.

در فاصله حدود ۵۵۰ متری شرق تپه جنوبی در فصل های نخست کاوش بقایای کوره و مقادیر زیادی سرباره و قطعات فراوان مفرغ از کارگاه های صنعتی نشان داشت اما با گسترش کاوش در این بخش تعداد کوره ها و ابزار و اشیای فلزی نیز افزایش یافت که این خبر از وجود یک منطقه صنعتی می داد.

الواح: یکی از مهم ترین یافته های باستان شناختی لوح هایی است که روی آن ها کتیبه هایی ایجاد شده است، نخستین بار در فصل دوم کاوش ها در میان آثار مهر به دست آمده بر روی یک اثر مهر نشانه هایی از یک خط شناسایی شد اما به دلیل ابعاد بسیار کوچکش قابل تشخیص نبود، در فصل سوم در تپه جنوبی تقریبا در کف راهروی ورودی قطعه ای از یک آجر کتیبه دار به دست آمد که این کتیبه از جهت های گوناگون اهمیت فراوان دارد.

میان پژوهشگران درباره این کتیبه اختلاف نظر وجود دارد برخی آن را آغاز ایلامی (این خط در حدود ۲۹۰۰ پیش از میلاد در شوش پدیدار شد و از طریق راه های بازرگانی به سرعت گسترش یافت که این خط اساسا خطی تصویری است که در آن هر تصویر معادل یک کلمه )دانسته و برخی دیگر آن را خط ایلامی نوشتاری (همه ی نوشته هایی که از این خط بر جای مانده اند از آن یک شاه ایلامی هستند به نام کوتیک، این شوشینک هستند که در حدود سال ۲۲۵۰ پیش از میلاد در تمدن ایلام فرمانروایی داشته است و پس از مرگ فرمانروای یاد شده منسوخ شد) می دانند. مجیدزاده در این زمینه عقیده دارد: اگر ما در مورد وجود خط اصطلاحاً ایلامی نوشتاری در جیرفت اتفاق رأی داشته باشیم، باید بپذیریم که در حوزه ی هلیل با نسخه کهن تری روبرو شده ایم که سیصد تا چهار صد سال کهن تر از کتیبه های ایلامی نوشتاری به دست آمده در ایلام است.

تپه شمالی کنار صندل: کاوش های باستان شناختی صورت گرفته مشخص کرد که در این تپه دو سکوی غیرهمسطح وجود دارد که سکوی زیرین به نام سکوی اول و سکوی بالایی به نام سکوی دوم شناخته شد، در فصل چهارم کاوش پیگردی در ضلع شرقی تپه منجر به آشکار شدن بر دیواری شد که با تداوم پیگردی به مرور سراسر ضلع شرقی سکوی دوم هویدا شد.

بر روی این ضلع چهار برج راست گوشه به طول هشت و عرض چهار متر قرار گرفته است، فاصله برج ها از یکدیگر بین ۱۷ تا ۱۹ متر است، ارتفاع باقی مانده برج ها و سکو در بخش های مختلف متفاوت بود، بیشترین ارتفاع باقیمانده به حدود سه و نیم متر می رسید که با توجه به آثار باقی مانده به نظر می رسد بلندی اولیه سکوی دوم بیش از ۱۰ متر بوده است.

سال ۱۳۸۴ اقدام به بازسازی بخشی از این سکو با توجه به شواهد به دست آمده شد، سکوی اول نیز با توجه به شواهد موجود حدود چهار متر بلندی داشته است، در گوشه ی شمال غربی و زیر سکوی دوم فضاهای معماری به دست آمد که حاکی از وجود استقرارهای قدیم تر است از مشاهده آثار و بقایای دو سکوی باقی مانده می توان گفت اندازه هر ضلع در سکوی اول یا سکوی زیرین در حدود ۲۲۰ متر و در سکوی دوم در حدود ۱۲۰ متر برآورد می شود، دو سکوی یاد شده به صورت مطبق بوده و بر روی هم قرار می گرفته اند که این حالت مطبق بودن بنا در عکس هوایی به خوبی مشاهده می شود.

در بخش فوقانی سکوی دوم آثار کوزه های دوره اسلامی دیده می شود که در زمان احداث موجب تخریب سکوی احتمالی سوم شده است که مجیدزاده این آثار را بقایای یک بنای بزرگ مذهبی و مربوط به اواخر هزاره سوم پیش از میلاد می داند، هر چند تاریخ گذاری قطعی بنا جای تأمل دارد اما با توجه به مواد فرهنگی بدست آمده نظیر قطعه سفال های فراوانی که در کاوش بخش های مختلف تپه به دست آمد می توان گفت سفال تپه شمالی به لحاظ مشخصات ظاهری چون فرم و نقش متفاوت از سفال تپه جنوبی است، وجود قطعه سفال های شاخص و شناخته شده دوره تاریخی حوزه که در کاوش های باستان شناسی تپه شمالی کنار صندل به دست آمده است، احتمال تعلق این سازه عظیم را به عنوان یک بنای بزرگ مذهبی به دوره های تاریخی مطرح می کند.

دوره نخست استقرار در مطوط آباد: در محوطه باستانی مطوط آباد با وسعتی بیش از هشت هکتار در فاصله حدود سه کیلومتری جنوب غربی شهر عنبرآباد و در بستر کنونی تا کناره غربی هلیل رود قرار دارد. این محوطه همچنین در فاصله حدود ۸۰۰ متری شرق تپه جنوبی کنارصندل قرار دارد و دارای دو دوره فرهنگی است.

طی این کاوش ها که البته هنوز به اصطلاح باستان شناسان به “خاک بکر” (سطحی که نخستین استقرارهای انسانی و لایه فرهنگی از آن آغاز می شود و زیر آن دیگر هیچ ماده ی فرهنگی وجود ندارد) نرسیده اند در زیر لایه گورستانی متعلق به هزاره سوم پیش از میلاد یک لایه ی استقراری متعلق به هزاره ی چهارم پیش از میلاد شناسایی شد.

از مطالعه مواد فرهنگی این محوطه به دست آمده این نتیجه حاصل می شود که در هزاره چهارم پیش از میلاد حوزه فرهنگی هلیل رود با برخورداری از مراکز فرهنگی با تمدن های همزمان خود در غرب(استان های فارس و خوزستان) و مناطق دوردست تری مانند میان رودان در ارتباط فرهنگی – تجاری بوده و شبکه های بزرگی از تجارت و بازرگانی کالا را برقرار کرده بودند.

دوره دوم مطوط آباد(گورستان عصر مفرغ): روی لایه های استقراری عصر مس در دوره بعد یعنی عصر مفرغ، گورستانی ایجاد شد که به واسطه شباهت آثار به دست آمده از این گورستان با آثار به دست آمده از حفاری های علمی تپه کنار صندل جنوبی می توان آن را به استقرار بزرگ شهرنشینی عصر مفرغ کنار صندل نسبت داد.

در واقع در بسیاری از بخش های ایران در این دوره بود که گورستان های بزرگ و متمرکز بیرون از محل های استقراری شکل گرفتند تا پیش از این اجساد زیر کف منازل مسکونی و یا در محدوده روستا دفن می شدند، بخش بزرگی از این گورستان را غارتگران میراث فرهنگی به ویرانی کامل کشیده اند و صدها گودال در آن حفر کرده اند، کاوش در این گورستان به امید یافتن قطعات استخوان و دانه های ریزی که از چشم غارتگران پنهان مانده بود، آغاز شد و نتیجه های بسیار موفقیت آمیزی از جمله ده ها مهره ی گردبند از سنگ لاجورد، فیروزه و طلا، قطعاتی از ظروف و مجسمه های مفرغی، قطعاتی از ظروف تزیینی از سنگ کلریت به دست آمد.

دستیابی به این قطعات در مطالعات باستان شناختی این حوزه ی فرهنگی اهمیت فراونی دارد و پاسخی است به آن هایی که در نوشته های خود در انتصاب و تعلق ظروف بازیافتی به گورستان های پیش از تاریخی و محوطه های باستانی جیرفت تردیدهایی ابزار داشته اند.


نظر کاربران
29 نظرثبت شده است
  • فاطمه
    ۳۱ شهریور ۱۳۹۷
    ممنونننننن...
  • رضا فروتن
    ۳۱ شهریور ۱۳۹۷
    برای ارسال بار باید تشریف بیرید ترمینال...
  • فرشاد
    ۳۰ شهریور ۱۳۹۷
    ممنون...
  • nasim
    ۲۹ شهریور ۱۳۹۷
    یه بار دارم برای زاهدان میخوام بیان درب منزل ازم تحویل بگیرن و رسید بدن کجا باید تماس بگیرم ؟...