مجموعه باستانی بیشاپور کازرون

مجموعه باستانی بیشاپور در زمان ساسانیان به دستور شاپور اول ساخته شد؛ این بنا حاصل پیروزی شاپور بر والرین بود. این شهر تاریخی که حدود دویست هکتار و سعت دارد در فاصله ۲۳ کیلومتری شمال غربی شهر فعلی کازرون واقع شده است.


تاریخچه مجموعه باستانی بیشاپور

بنابر اطلاعات دقیق و مکتوب که در مرکز شهر بر روی دو ستون یادبود نوشته شده است، مجموعه باستانی بیشاپور در زمان ساسانیان به دستور شاپور اول ساخته شد در زمان شاپور اول ( ۲۷۲-۲۴۱ میلادی ) دومین و یکی از قدرتمند ترین پادشاهان ساسانی و توسط یک معمار سوری بنام « اپسای » دبیر طراحی و ساخته شده است. بنا برهمین کتیبه شاپور در سال ۲۴ سلطنتش از شهر بیشاپور بازدید کرده است .صرف نظر از اینکه خاستگاه دولت ساسانیان سرزمین فارس بوده ، آب فراوان ، هوای مساعد ، زمین های حاصلخیز ، چشمه ها و موانع طبیعی و قرار گرفتن در مسیر جاده شاهی ، باعث شد شاپور پس از پیروزی بر والرین (امپراطور روم) این محل را برای بنای شهری که نام خود را برآن نهاد ، انتخاب کند.
این شهر در کنار شهرهایی همچون استخر، داراب گرد ، اررجان ، اردشیر خوره از مهمترین شهرهای استان فارس در عهد ساسانی به حساب می آید و تا زمان سلطنت بهرام دوم رونق خود را حفظ کرد ، اما پس از آن به علت توجه پادشاهان ساسانی به غرب قلمرو خود ( تیسفون ) رونق آن کم شد. با ورود اسلام به ایران به تدریج رونق و آبادی از این شهر رخت بست و به جای آن گازرگاه ( کازرون فعلی) رونق یافت اما در هر حال بیشاپور همچنان به حیات خود ادامه می دهد ، به طوری که در قرون سوم تا پنجم هجری قمری این شهر مورد ستایش مورخان وجغرافی دانان بزرگی چون استخری ، ابن بلخی و… قرار گرفته .


تاریخچه حفاری

در بین سالهای ۱۳۱۹ – ۱۳۱۴ هجری شمسی برای اولین بار ژرژ سال و دکتر گیرشمن نمایندگان اعزامی از موزه لوور پاریس اقدام به عملیات کاوش باستان شناسی در مجموعه باستانی بیشاپور نمودند و بنای رفیع و چهار گوشی را که با سنگهای « دوجداره » ساخته شده بود آتشگاه نام گذاری کردند و تالار عظیم، سر پوشیده و وسیعی را به نام کاخ اختصاصی و مکان دیگری را به نام جایگاه نذورات و یک ایوان تزیین شده به موزاییک را به دنیای باستان شناسی و تاریخ معرفی کردند. این حفاری ها ادامه نیافت و برای مدت ۳۰ سال متوقف شد .
سرانجام اداره کل باستان شناسی و فرهنگ عامه تصمیم گرفت با اعزام یک گروه باستان شناسی ایرانی به سر پرستی دکتر سرفراز عملیات کاوش در بیشاپور را در جهت روشن ساختن چگونگی حفاری های گذشته و ظاهر ساختن اسکلت این شهر آغاز کرد . در بهمن ماه ۱۳۴۷ هیات باستان شناسی در شهر شاپور مستقر شد و شروع به کار کرد. این عملیات حدود ۱۰ سال به طول انجامید که با همت و تلاش شبانه روزی هیات باستان شناسی به ویژه استاد گران مایه آقای دکتر سرفراز، برج و باروی شهر، معبد آناهیتا ، کاخ شاپور، مسجد دوره اسلامی ، ستونهای یادبود و برخی آثار ارزشمند دیگر سر از خاک بیرون آورد. عملیات این گروه هم در سال ۱۳۵۷ متوقف گردید .
مجددا در بهمن سال ۱۳۷۵ عملیات حفاری این شهر به سر پرستی دکتر سرفراز آغاز گردید اما در اردیبهشت ۱۳۷۶ متوقف شد .پس از آن چند فصل حفاری توسط آقایان مهندس مهریار و نوروزی صورت گرفت و از سال ۱۳۸۲ مهندس امیری بعنوان مسئول پروژه بیشاپور تعیین شد .


مشخصات شهر بیشاپور

شهر تاریخی بیشاپور با موهبتی که طبیعت زیبای جلگه شاپور در دشت سبز کازرون و رودخانه باصفای چشمه ساسان در اختیار آن گذارده بود و بااستفاده از فرمها و ساختار تمدنهای دیگر در امر هنری و تزئینی و براساس و خواست و رویاهای بزرگ و جاه طلبانه شاهی ، چنان بادقت طراحی و اجرا شده که با زیباترین و ثروتمند ترین شهرهای دنیای متمدن آن زمان مانند انطاکیه عروس زیبای شهرهای بیزانس ( روم شرقی) رقابت می کرد و به از آن بود .
شهر بیشاپور براساس طرحی جدید ( هیپوداموس ) به صورت مربع مستطیل ساخته شد و تا قرن هفتم هجری قابل سکونت بود . دو خیابان شمالی – جنوبی و شرقی – غربی ، شهر را به چهار قسمت تقسیم نموده که هرکدام از این خیابانها به یکی از دروازه های شهر راه داشته است . دروازه اصلی شهر در ضلع غربی بوده که امروزه بقایای پل آن موجود است . این شهر از چهار طرف محافظت می شده است . درضلع شمالی قلعه دختر و دیوار برج مانند در ضلع غربی رودخانه شاپور در ضلع شرقی و جنوبی خندق از شهر حفافظت می نموده است .

بیشاپور شامل دو قسمت است :

  1. ارگ سلطنتی که بناهای شاخص دوره ساسانی مثل معبد آناهیتا ، تالار شاپور ، ایوان موزائیک ، کاخ والرین و … را مشمول می شود.
  2. قسمت عامه نشین شهر که بخش و سیعتر شهر را شامل شده و در برگیرنده خانه های مسکونی ، اماکن عمومی مثل حمام ، کاروانسرا ، بازار و … می گردد .

جغرافی دانان مسلمان از بیشاپور به نامهای به شاپور – به اندیوشاپور – ویه شاپور – شاپور – بیشاور – بیشاپور نام برده اند که همگی نام بیشاپورمرکز ایالت و کوره شاپور خوره بوده اند.


معرفی آثار تاریخی مجموعه باستانی بیشاپور

این آثار شاهکار حجاری های عصر ساسانی در تنگ چوگان در مجاورت شهر بیشاپور و برکرانه رودخانه شاپور باقی مانده است . شش نقش برجسته در دو طرف تنگ چوگان حجاری شده است ، نقش ها بیانگر پیروزی ها و تاجگذاری پادشاهان ساسانی می باشند. ازمجموع شش نقش ، سه نقش بیانگر پیروزی شاپور بر والرین امپراطور روم می باشد و سه نقش دیگر مربوط به پیروزی بهرام دوم بریاغیان ، همچنین تاج ستانی بهرام اول از مظهر اهورامزدا و پیروزی شاپور دوم بر یاغیان و دشمنان است .با توجه به قداست و اهمیت آب در آئین زرتشت و دربین آریائی ها ، معابدی برای نیایش و ستایش آب ساخته شد که معبد آناهیتا ( الهه آب ) یکی از مهمترین این معابد به شمار می آید. به نظر می رسد که شاهان اولیه ساسانی هر گز از اجرای این فریضه دینی که موجب رضایت خاطر اهورامزدا و جلب قلوب مردم می گردید غافل نبوده اند و برای ایزد آناهیتا که فرشته دودمان و پیروزی آنها به حساب می آمده؛ معابد و نیایشگاه ساختند ومقام او را به درجه اهورا مزدائی ارتقاء دادند . آثار و اسنادی از این ستایش بر روی پایه ستونهای کشف شده شوش و همدان وجود دارد که اردشیر( موسس سلسله ساسانی ) می گوید « ایزدان مهر و آناهیتا مرا یاری کردند » و اضافه می کند « بشود که اهورا مزدا ، آناهیتا و میترا مرا در پناه خود گرفته ومرا از هر کینه و خصومتی حفظ کنند» . بنای معبد آناهیتا در بیشاپورنه تنها از نظر معماری بی نظیر وبسیار فوق العاده است ، بلکه از لحاظ رعایت دستگاههای تنظیم و تقسیم کننده و کنترل جریان اب نیز نظیری مانند خود نداشته است و شاید فقط بتوان آن را با معبد ناهید استخر مقایسه کرد. برای ایجاد چنین پرستشگاه عظیمی محوطه ای به ابعاد ۷×۲۳×۲۷ متر مکعب در عمق زمین خاکبرداری شده و شالوده آن بر طبق نقشه و طرح تنظیمی پیش بینی شده به نحوی گذارده شد تا آب رودخانه شاپور که در فاصله ۲۵۰ متری این مکان قرار دارد انشعابی از آن به درون این بنا جاری گشته است. البته پیش از احداث این معبد در این مکان قنات جریان داشته است و معماران و سازندگان ساسانی با توجه به گذر آب بگونه ای معبد را انتخاب و شالوده ریزی کرده اند که از این موقعیت مناسب حد اکثر استفاده را برای گردش آب در آن به عمل آورند. هنور بقایای این قنات قدیمی در انتهای دالان غربی قابل مشاهده است .
این بنای مکعب شکل که از سطح زمینهای اطراف خود در حدود ۶ متر پائین تر ساخته شده از ۱۴ متر ارتفاع آن فقط ۸ متر از سطح طبیعی اطراف قابل رویت بوده و بقیه سطوح به علت سردابه ای بودن در عمق زمین قرار گرفته اند. در صحن داخلی آن آبگیر کم عمقی با گنجایش ۶۰ متر مکعب آب ساخته شده و اطراف آن سکویی بوجود آمده که نیایشگران می توانستند هنگام اجرا ی مراسم مذهبی بر روی آن گرد آیند. این سکو از قطعات سنگهای بزرگ حجاری شده قلبی به ابعاد ۴۷×۱۴۰ سانتی متر ساخته شده است . در وسط هر یک از ورودیها مجرای آبی در داخل سنگهای زیر کف پوش درگاه حجاری شده است تا در صورت لزوم از هر سه طرف بنا( احتمالا در اعیاد و جشنها و مراسم مذهبی ) آب بتواند به درون معبد جاری شود . مجرای خروجی آب چاهی است که ۴ متر عمق دارد و برای احداث آن محوطه ای را به طول و عرض ۱۸۰ سانتی متر خاکبرداری نموده که با ۴ قطعه سنگ ۹۰×۹۰ سانتی متر از نوع سنگهای کف پوش معبد پوشیده می شده است به طوریکه هماهنگی و روپوش چاه با کف آبگیر بطور یکنواخت رعایت می شده و مجرای خروجی آب کاملا از نظر پنهان بوده است . نحوه ورود و خروج آب در این معبد تابع نظم و ترتیبی خاص بوده که حتی المقدور آب معبد پاک و تازه باشد و به همان اندازه که آب از سه طرف وارد می شود از مجرای سه گانه به تد ریج و به طورغیر محسوس به زمین فرو می رود . دقت و رعایت چنین امری برای گردش آب ، اهمیت و احترام خاص مذهبی و توجه به نیای فرشته آب را در آن زمان به گونه ای کاملاً روشن نشان می دهد. با توصیفی که به عمل آمد معلوم می شود که دراین مکان نوازش و بازی با آب و نیایش آب بیش از هر چیز دیگری مورد توجه بوده است .


جایگاه نذورات (ستون های یادبود)

این ستونها در حاشیه خیابان شرقی-غربی که از مرکز شهر عبور می کند و خیابان شمالی و جنوبی را قطع می کند قرار دارد. بر روی این دو ستون کتیبه ای به خط پهلوی، اشکانی و ساسانی موجود است که در واقع سند تاریخی شهر سازی بیشاپور است که متن آن بدین شرح می باشد : « در فروردین ماه سال ۵۸ از آتش اردشیر (در) سال ۴۰ از آتش شاپور از آتش های شاهی (در) سال ۲۴ این تصویر(پیکره) به بغ مزداپرست شاپور شاهان شاه ایران و انیران که چهره از ایزدان دارد فرزند به بغ مزدا اردشیر شاهان شاه ایران که چهره از ایزدان دارد نوازنده خدایگان پاپک شاه (این) کار اپسای دبیر از شهر حران از خاندان خویش …وبدین روال زمانی به بغ مزدا شاپور شاهان ایران و انیران که چهره از ایزدان دارد (بدین جا آمد) و زمانی که شاهان شاه این پیکر را دید (ایستاده) به اپسای دبیر سیم و بندگان و کنیزان و باغها و دارائی بخشید» . تندیسی از شاپور اول در میان این دو ستون وجود داشته که متاسفانه با گذشت زمان ازبین رفته است . ارتفاع این ستونها از زمین تا انتها به حدود ۹ متر می رسد .


تالار تشریفات مجموعه باستانی بیشاپور

تالار بزرگ تشریفات در جنوب شرقی معبد آناهیتا قرار گرفته است. مساحت این تالار ۷۸۱ متر مربع است . شاید بتوان آن را در ردیف اولین و بزرگترین آثار معماری گنبد دار زمان ساسانی حساب کرد . این تالار مرکب از چهار ایوان متقابل و متقارن است که بر فراز آن گنبدی شلجمی شکل که ۲۵ متر ارتفاع داشته واقع است . صحن مرکزی تالار به صورت مربعی شکل است . این بنا دارای ۶۴ طاقچه است که با موتیف های(هنرها) مختلف گچ بری نظیر برگ کنگر برگ مو (درخت انگور) و نقوش تزئینی به صورت طرحهای چلیپا شکل که نشان دهنده خلاقیت معماران عصر ساسانی می باشد تزئین یافته و با گچ بریهای زیبا تزئین شده است .


ایوان موزائیک مجموعه باستانی بیشاپور

این ایوان دارای ۲۵/۱۱ متر طول و ۶/۱۰متر پهناست و با طاقی هلالی شکل پوشش یافته بود. کف این ایوان با مزائیک های رنگین که با طرحهای تزئینی منقوش شده مفروش بوده است . این موزائیک ها که از ارزشمند ترین و نفیس ترین آثار بدست آمده از شهر بیشاپور هستند. زینت بخش موزه های لوور پاریس و موزه ایران باستان تهران است. رنگ های به کار رفته در این موزائیک ها و طراحی زیبای آن بسیار چشمگیرو زیبا است به گونه ای که مجموع این موزائیک ها به صورت یک فرش یکپارچه زیبا به نظر می رسند. هنوز آثار کمی از این نوع موزائیک ها به صورت نواری در کناره های دیوار این ایوان وجود دارد.


نظر کاربران
29 نظرثبت شده است
  • فاطمه
    ۳۱ شهریور ۱۳۹۷
    ممنونننننن...
  • رضا فروتن
    ۳۱ شهریور ۱۳۹۷
    برای ارسال بار باید تشریف بیرید ترمینال...
  • فرشاد
    ۳۰ شهریور ۱۳۹۷
    ممنون...
  • nasim
    ۲۹ شهریور ۱۳۹۷
    یه بار دارم برای زاهدان میخوام بیان درب منزل ازم تحویل بگیرن و رسید بدن کجا باید تماس بگیرم ؟...