ذکر خنجر

ذکر خنجر، نمایش هنرى رایج در بین مردمان ترکمن‏ است و همانند بسیارى از بازیهاى محلى و بومى، ریشه در گذشته دور دارد. این مراسم بطور دسته جمعی و با لباس محلی و خنجر بر کمر صورت می گیرد، حالتی ذکر گونه دارد و برداشتی  عارفانه از حالت و جذبه صوفیان است. این رقص بصورت دسته جمعی توسط مردان صورت می گیرد.


تاریخچه ی اجرای ذکر خنجر

درباب ریشه تاریخی این رقص اطلاعات کاملی وجود ندارد، برخی از بزرگان و ریش سفیدان ترکمن در توضیحات خود پیرامون ذکرخنجر  عنوان کرده اند که گویا این رقص با رقص دراویش صوفیان مرتبط بوده و در میان ترکمن ها نیز مروّج آن فرقه ی نقشبندیه و یکی از یاران و شاگردان بهاءالدین معین معروف به مشرب دالی بوده است.

سابقهی مراسم ذکر خنجر طور که بزرگان و ریش سفیدان ترکمن صحرا اذعان داشته اند، به حدود سه سده قبل از ظهور اسلام برمی گردد. در آن زمان مراسم ذکر خنجر به عنوان صرفاً یک آیین نمایشی با مضمونی حماسی اجرا می شد. قبایل ترکمن به دلیل شرایط زندگی عشایری و ایلاتی که داشتند همیشه با حیوانات وحشی در مبارزه بودند. لذا قبل از شکار و شروع نبرد با حیوانات وحشی و درنده این مراسم را اجرا می کردند تا روحیه گرفته و در مبارزه پیروز شوند، و یا قبل از شکار حیوانات با اجرای این مراسم پیروزی در شکار را تضمین می کردند.

بنابراین عده‏ اى از کارشناسان و پژوهشگران آداب و رسوم و فرهنگ قوم ترکمن، این نمایش هنرى را یک نوع آمادگى کامل براى رزم و مبارزه در گذشته ‏هاى دور مى‏دانند که طى آن جنگجویان و مبارزان صحرا، پیش از عزیمت به میدان نبرد، شمشیرها را به دست گرفته و با دور هم جمع شدن و چرخیدن و انجام حرکات موزون که با نعره و فریاد همراه بوده، خود را براى نبرد یا مقابله با دشمنان آماده کنند و بعد از آن روانه میدان نبرد مى ‏شوند. امروزه گرفتن خنجر به دست غزل خوان گروه، یادگار آن دوران باستان است.

با توجه به توضیح بالا کاملاً روشن است که مضمون اشعار در آن دوران حماسی و در وصف شجاعت ها و قهرمانی های جنگجویان آن قبیله بوده است. ولی پس از ظهور اسلام این اشعار رنگ مذهبی و دینی به خود گرفت و مضمون آن به ذکر و ستایش خداوند و اولیای خدا تبدیل گشت. به طوری که خواندن غزل های عارفانه در این مراسم که گاهی سروده ی شخص باغشی ها بود متداول گشت. از آن جا که آیین نمایشی رقص خنجر گاهی اوقات با هدف شفابخشی  به بیماران روحی و روانی انجام می شد. پرخوان در ذکر خود فرد بیمار را دعا می نمود و از خداوند سلامت او را طلب می کرد. در دوران باستان بیماری های روانی را با نی و ساز درمان می کردند و بر بالین بیمار چنگ و تار می نواختند. برخی از محققان معاصر رقص خنجر ترکمن ها را همانند «آیین گوات»  در بلوچستان و آیین زار در خلیج فارس می دانند و این نوع آیین و مراسم را علاج بیماری های روحی و روانی می دانند.

عده ‏اى از محققان«پُرخوان» یا پری خوانى را اساس و پایه ذکر خنجر در پیش از اسلام و در دوران شامانیسم میدانند. براساس این عقیده، شخص پرى‏خوان که از علم طب سنتى و دانش و تجربه برخوردار است، با گرفتن کارد آتشین بر دست و با انجام حرکات تعجب‏انگیز، بیماران روانى را معالجه مى‏کرده است. پرى خوان معتقد بوده است که اجنه و پریان، فکر و روان شخص بیمار را به اسارت خود درآورده‏اند و بایستى روح او را از زندان اجنه و پریان آزاد کنند تا او بتواند دوباره به زندگى و به کار روزانه‏اش برگردد و به همین مناسبت حرکات نمایشى خود را، در حالیکه چند نفر دوتار نواز هم در کنار شخص بیمار نشسته‏اند و آهنگ مى‏نوازند، انجام مى‏دهند تا اینکه این بیمار روحى و روانى مداوا گردد.

در حال حاضر چند گروه نمایش ذکر خنجر در شهرهاى مختلف استان گلستان مثل بندر ترکمن ـ گمیشان ـ گنبد ـ کلاله و آق قلا وجود دارند که از این هنرمندان فقط در مراسم رسمى دولتى استفاده مىشود و گاهى نیز از این گروه‏ها در محافل جشن و شادى نیز دعوت میگردد و اصولاً جوانان از اصالت و هویت این آئین مذهبى چندان اطلاعى ندارند. البته مراسم ذکر خنجر با نام «گوش و پرى» نیز در بین زنان ترکمن رواج داشته است.

جایگاه ذکر خنجر بعد از رواج دین اسلام

از مطالعه کتابهاى تاریخى ایران چنین بر مى‏آید که اسلام در قرون چهارم و پنجم هجرى به تدریج در آسیاى مرکزى و در میان اقوام ترک، رواج یافته است، به طوریکه بعدها شهرهاى خیوه، بخارا و سمرقند در کنار مراکز اسلامى آن زمان مثل بغداد و قسطنطنیه یا روم شرقى به عنوان مراکز دینى و علمى در آسیاى مرکزى ظاهر مى‏ شوند وبعدشرایط اجتماعى و اقتصادى مردم آسیاى مرکزى به دنبال ورود فرهنگ اسلامى و عربى دستخوش تحولات میگردد.


نظر کاربران
29 نظرثبت شده است
  • فاطمه
    22 سپتامبر 2018
    ممنونننننن...
  • رضا فروتن
    22 سپتامبر 2018
    برای ارسال بار باید تشریف بیرید ترمینال...
  • فرشاد
    21 سپتامبر 2018
    ممنون...
  • nasim
    20 سپتامبر 2018
    یه بار دارم برای زاهدان میخوام بیان درب منزل ازم تحویل بگیرن و رسید بدن کجا باید تماس بگیرم ؟...