دریای پارس و افسانه های آن

افسانه دختران دریا، ننه ماهی و جانورانی که نیم بدنشان انسان و نیم دیگر ماهی است، از دیرباز در مناطق ساحلی ایران رواج داشته و سینه به سینه تا به امروز باقی مانده است.

برای مردمان باستان، به ویژه برای ساحل نشینان، دریا همواره پهنه ای پر رمز و راز بوده که با داستان های حیرت انگیز و جانوران افسانه ای گره خورده است. داستان های دل انگیز سندباد، دریانورد پرآوازه ایرانی (اهل بندر سیراف[۱] و مخترع سکان)، نقطه اوج چنین قصه پردازی هایی است که بیشتر آنها درون مایه ای از واقعیت در خود نهفته دارند. شب های ظلمانی بدون مهتاب که حتی دریا هم دیده نمی شد، موج های هراس انگیز، و از همه مهمتر، جاندارانی عجیب که گه گداری به طور تصادفی دیده می شدند، همگی در ساخت و پرداخت این افسانه ها نقش داشتند. تصور خیال پردازانه ژرفای دریا، انسان نمایان، هیولاها، ساخته ذهن کنجکاو دریانوردان بوده است. این که هنوز هم با وجود پیشرفت دانش و فن آوری دریایی و اکتشافات بسیار، داستان پردازان سینما از ژرفای دریا به جهت ظهور یک هیولا کمک می گیرند، نمایانگر ریشه دار بودن این موضوع در ژرفای جان بشری است. محیطی وهم انگیز و هراسناک که با رقیب بیکران خود، ژرفای بی پایان فضا، پهلو می زند.

————————-

[۱] یاقوت حموی: « … سیراف را کیکاوس بنا کرده است. چون کیکاوس خواست به آسمان رود و تا آنجا صعود نمود که از انظار غایب شد، خدا باد را مامور پایین انداختن او کرد و کیکاوس در سیراف فرود آمد و آب و شیر در خواست نمود. از این رو این محل به شیرآب موسوم شد و تجار آن را شیلاو می نامند و من در آنجا عمارت زیاد دیدم …».

—————————-

در نبرد با تمامی این هیولاها می بینیم که نه تنها نیرومندی بلکه دانایی بشر است که بر هیولا پیروز می شود. در نبرد رستم و اکوان دیو، که می تواند نماد گردباد دریایی باشد، و نبردهای گرشاسب در دریای هند، این نه زور بازو بلکه جوهره عقل بشری است که در نهایت راه گشاست و پهلوان را به پیروزی می رساند. و این خود نمایانگر چیرگی دانایی و خرد، برگرفته از جهان بینی ایرانی، بر قوای طبیعت است. در تهیه و نگارش این مقاله از کتاب پژوهشی پیرامون صید، دریا و آبزیان خلیج فارس، اثر ارزنده استاد گرامی و پژوهشگر ارجمند جناب آقای حسین نوربخش و دریانوردی ایرانیان اثر دانشمند گرامی اسماعیل رایین استفاده شایان توجه شده است.

در دوره هخامنشیان به ویژه در زمان داریوش بزرگ و خشایارشا، برای نخستین بار لشکرکشی ها صورت علمی به خود گرفت و همراه هر ارتش، گروه دانشمندان برای گردآوری اطلاعات و یافته های علمی و ثبت آنها همراه می شدند.

در این دوره سی وسه سفر اکتشافی دریایی ترتیب داده شد که هرکدام اهمیتی به اندازه اکتشافات فضایی امروز داشتند. مهمترین این سفرها، که اسناد و مدارک و سفرنامه های آن برجای مانده عبارتند از: سفر ساتاسپ[۲] به پیرامون افریقا و رسیدن به عرض جغرافیایی اسب، دو سفر اسکیلاکس، یکی برای یافتن راه دریایی دریای پارس به مصر و دیگری برای یافتن راه دریایی دریای پارس به دریای مازندران، سفر دریایی هانون پیرامون افریقا، سفر دریایی هامیلیکار جهت کشف سواحل ناشناخته دریای مدیترانه، سفر دریایی هامیلیکون به انگلستان، ایسلند و جزایر آزور، سفر دریایی ماسیلیوتس به سواحل اسپانیا، سفر دریایی برادران دریانورد مهرداد و سپهرداد به دریای شرقی، کشف راه دریایی چین، رسیدن مهرداد به سواحل ژاپن و رسیدن سپهرداد به سواحل استرالیا و … .

در دوران اشکانی، بازرگانی دریایی رونق چشم گیر یافته و راه های دریایی ابریشم[۳]، ادویه[۴] و بخور[۵] که به مدت دوهزارسال بنادر جهان را به هم دیگر پیوند می داد، رهپویان دریا را به سوی خود فراخواند. ستیغ کشتی های بازرگانی ایران، هفت دریا[۶] را می شکافت و کالاهای شرق و غرب جهان را جابجا می نمود. نبردهای دریایی ایران با سلوکیان، روم و دزدان دریایی عرب در دریای پارس بن مایه داستان های پهلوانان در دریا شد. برپایه گزارش ابن حوقل، پرورش ماهی در ماهی خانه از این دوران آغاز شد و برپایه گزارش آپولونیوس ایرانیان در این دوران مروارید پرورش می داده اند.

—————————-

[۲] ساتاسپ به معنی یک صداسب و یا فرمانده یک صد سوارکار است.

[۳] راه دریایی ابریشم: از بندر خانفو (کانتون، کوانگ جو) در چین آغاز و از راه بنادر ایرانی خلیج فارس به جاده ابریشم می پیوست. مهمترین کالای بازرگانی در این راه ابریشم بود.

[۴] راه دریایی ادویه: از هندوستان، سیلان و همچنین شرق افریقا به ویژه زنگبار آغاز و از راه بنادر ایرانی خلیج فارس به جاده ابریشم می پیوست. مهمترین کالای بازرگانی در این راه ادویه از جمله فلفل بود.

[۵] راه دریایی بخور (کُندُر): از هندوستان و شرق افریقا آغاز و از راه بنادر عدن و جده به جاده ابریشم می پیوست. مهمترین کالای بازرگانی این راه گیاهان معطر و مواد خشبوکننده ای مانند کُندُر، عود و اسپند بود که در نیایشگاه ها و پرستش گاه ها سوزانیده می شد.

[۶] هفت دریای میان ایران و چین به ترتیب از غرب به شرق عبارتند از: ۱ دریای پارس (خلیج فارس)، ۲ دریای مَکَران (دریای عمان یا اُومانه)، ۳ دریای هند، ۴ دریای بنگال (خلیج بنگال)، ۵ دریای اندامان (ساحل برمه)، ۶ دریای سیام (خلیج تایلند)، ۷ دریای چین جنوبی.

————————-

در دوران ساسانی، نخستین دانشگاه علوم دریایی جهان در سواحل دریای پارس راه اندازی شد. در کل تاریخ هیچگاه این دریا تا این اندازه ایرانی نبوده است. نیایشگاه آناهیتا در جزیره خارک مقدس ترین جای این دریا بود. نبردهای ایران و روس که از دوران کهن آغاز شده بود به صورت نبرد پهلوانان ایرانی با دیوان اشغالگر مازندران در این دوران ثبت شدند.

ناوگان های بازرگانی در دوران اسلامی، در دریای سرخ و رودهای دجله و فرات تا سواحل سیلان و چین و زنگبار در تکاپو بودند. دریانوردان مسلمان، بر طبق تعالیم اسلام، از سفر نمی هراسیدند و با کشتی های خود به سرزمین های دور و ناشناس سفر می کردند. افسانه های این دوران سرشار از ماجراهای دلاویز وصف ناپذیر دریانوردان و درگیری های آنان با جانوران عجیب و باورنکردنی دریاها و جزایر دوردست بود. برداشته شدن مرزهای پیشین و یکپارچگی مناطق گسترده ای از جهان آن روز، یکی از عوامل مؤثر در رونق و پیشرفت دریانوردی و بازرگانی در آن دوران بوده است.

دریانوردانی که از این سفرهای پرمخاطره در هفت اقلیم[۱] و هفت دریا بازمی گشتند، هرکدام خاطرات و داستان های با خود آوردند که در طی زمان پربارتر شده و در نقل سینه به سینه با اوهام و افسانه ها درهم آمیخت. و دریای پارس به عنوان دریای مرکز ایران و جایی که دریانوردان ایرانی بیش از هرکسی و هرجایی با آن آشنا بودند در قلب این ماجراها جای می گرفت.

فردوسی:

همه کارسازان دریا به راه

ز چین و ز مکران[۲] همی برد شاه

به فرمود تا توشه برداشتند

ز یک ساله تا آب بگذاشتند

به ششماه کشتی براندی بر آب

کزو ساختی هر کسی جای خواب

به هفتم چو نیمی گذشتی ز سال

شدی کژ و بی راه باد شمال

به آب اندرون شیر دیدند و گاو

همه داشتی شیر با گاو تاو

همان مردم و موی ها چون کمند

همه تن پر از پشم چون گوسفند

یکی سر چو ماهی، تنش چون پلنگ

یکی سر چو گاو و تنش چون نهنگ

یکی را سر خوک، تن چون بره

همه آب از ایشان بدی یکسره[۵]

داراب نامه: “… دریا به جوش و خروش درآمد و آن آب دریا به هم برآمد و آن تاریکی بیشتر شد … دیوی عظیم سر از آب بیرون کرد. سری مانند گنبد، دهانی چون غاری و دو چشم چون دو تاس پر خون، موی به هم برآمده، به هیبت تمام سر و گردن را از آب دریا بیرون کرد …” بی گمان این وصف یک گرداب سهمگین دریایی است.

ماهی آدم خوار دریای پارس، استخری

ابواسحاق ابراهیم استخری، دانشمند ایرانی، در کتاب مسالک الممالک در باره دریای پارس می گوید: در نزدیک جنابه و بصره، که آن را هورجنابه خوانند، گردابی عظیم است که اگر کشتی در آن گرداب افتاد، خلاصی از آن ممکن نیست و کشتی از آنجا کم به سلامت گذرد. زمانی یک کشتی بزرگ در این گرداب افتاد، هر روز ماهی آدم خواری به گرد کشتی می آمد و خود را به کشتی می زد و یک تن از سرنشینان را می ربود و به قعر دریا فرو می رفت. وحشت بر مسافران مستولی گشت. پس از چند روز مرد دانایی که در میان سرنشینان بود گفت: اگر کسی پیدا شود که آنچه من گویم بکند، من شما و کشتی را برهانم. یکی از سرنشینان از جان گذشته داوطلب شد، مرد دانا دستور داد تا آنچه ابریشم در کشتی است جمع کنند و از آن طناب ابریشمین استواری بسازند و آن را به کمر آن مرد ببندند و سر دیگرش را در کشتی و دکل ها سخت محکم سازند. چون روز دیگر ماهی آدم خوار بیامد، آن مرد را که رسن بر کمر داشت به دریا افکندند. ماهی بی درنگ او را فروخورد و به درون گرداب شد. چون رسن از یک سر به دکل های کشتی استوار بود و از سوی دیگر به درون شکم ماهی رفته بود، ماهی که می خواست از گرداب به در رود تکانی داد و کشتی به سلامت جست و راه خود را در پیش گرفت.

پریان دریایی دریای پارس، حکیم نظامی

کورش کبیر در پی ایجاد وحدت میان اقوام وتیره های گوناگون ایرانی و ایجادی کشوری نیرومند به دریای پارس می رسد و از ساحل نشینان داستان های زیادی در باره این دریای بی کران می شنود. هرچند که بیشتر اسناد آن روزگار به تاراج غارتگران رفته است اما این داستان ها در جامعه و میان مردم باقی ماند تازمانی که حکیم نظامی گنجوی، شاعر بزرگ ایران آن را در اسکندرنامه به نظم درآورد. یادآوری این نکته ضروری است که به گفته اندیشمندان و پژوهشگران ذوالقرنین همان کورش کبیر است که در افسانه ها به شکل اسکندر ذوالقرنین درآمده و همچنین در داستان های ملی ایران این خود اسکندر فرزند داریوش پادشاه ایران است. آنچه که اروپاییان به نام اسکندرکبیر در تاریخ رواج داده اند، غلو و گزافه ای از یک جنگ طلب ویرانگر است و هیچ ربطی به اسکندر ذوالقرنین ندارد.

در آخرین سفر اسکندر ذوالقرنین (کورش کبیر؟)، به دریای پارس می رسد که از دیدگاه شگفتی و غرایب با هیچ یک از دریاهای پیشین قابل مقایسه نیست.

حکایت چنان رفت از آن آب ژرف

که دریا کناریست اینجا شگرف

هر شب عروسان زیبای دریایی به سان خورشید و ماه از دریا به در می آیند و در ساحل به خنیاگری می پردازند، آواز آنها آن چنان لطیف است که هر شنونده ای را مدهوش می سازد و بامدادان این پریان دریا دیگر بار به کام امواج فرو می روند. (همچون داستان اولیس و سیرن ها در اودیسه هومر).

ذوالقرنین سپاهیان را در فاصله لازم مستقر می سازد و خود به همراه دریاپوی راهنما روانه ساحل می شود، صحنه بزم پریان آن چنان او را از خود بی خود می سازد که بامدادان،

به استاد کشتی چنین گفت شاه

که کشتی درافکن بدین موج گاه

در این آب شوریده خواهم نشست

که رازی خدا را در این پرده هست

حوریان و یا پریان دریایی پایین تنه ای مانند ماهی و بالاتنه ای مانند انسان داشتند. زیبارو و خوش اندام با موهایی بلند و سیاه، خوش آوا و خوش آواز که از غروب آفتاب تا بامدادان در ساحل دریا می آرامیدند و گاهی به نغمه سرایی مشغول می شدند. در بیشتر داستان های مربوط به پریان دریایی، ایشان جانورانی مهربانند که با آدمیان به ویژه دریانوردان و غواصان همزیستی می یافتند.

داستان انشرتو، زن های دوزیستی دریای پارس

یکی از مشهورترین داستان های دریایی که از شبه آدمیان آبزی سخن به میان آورده است، داستان انشرتو است. و این ماجرا چنین است:

“… در ساحل یکی از جزایر، زن هایی را دیدیم که درون دریا مشغول شناوری بودند، همینکه کشتی به آنها نزدیک شد به داخل جزیره فرار کردند. پس از مدتی یک عده زن ومرد از طرف جزیره به سوی ما آمدند. این مردم به نظر خیلی زیرک و عاقل می نمودند، ولی ما زبان آنها را به هیچ وجه نمی فهمیدیم و مقصود خود را با اشاره به آنها می فهماندیم، آنها هم با اشاره به ما پاسخ می دادند. از آنها خواهش کردیم اگر غذایی دارند به ما بفروشند. … آنگاه رفته و مقدار زیادی برنج و مرغ و گوسفند و عسل و روغن و انواع میوه برای ما آوردند. ما نیز در برابر آن آهن، مس، سورمه، پارچه و پوشاک به آنها دادیم. باز به اشاره پرسیدیم، چه مال التجاره ای برای فروش به ما دارند؟ پاسخ دادند بنده زرخرید. پذیرفتیم. هنگامی که آنها را آوردند، دیدیم بهتر و زیباتر از آنها در زندگی خود ندیده ایم. تمام وجود خنده و شوخی بودند و آواز می خواندند. سبک وزن و چست و چالاک بودند… سرهای ایشان کوچک بود و در زیر کتفشان، آلت شنا، شبیه به بال ماهی دیده می شد.

پرسیدیم این چیست؟

به ما خندیدند و گفتند: تعجب نکنید، تمام اهالی جزیره این گونه آفریده شده اند، و به آسمان اشاره کردند، یعنی خداوند مارا این چنین آفریده است.

ما دیگر بیش از این سخنی نگفتیم و با خود اندیشیدیم که خوب فرصتی بدست آمده و خوب غنیمتی یافته ایم. پس هریک از ما به مقدار متاعی که همراه داشت، از آن بندگان خریداری نمود و کشتی را از امتعه خود خالی ساخته و به جای آن اسیر بار می کرد. هرچه می خریدیم باز می دیدیم بهتر و زیباتر از آن را برما عرضه می داشتند، خلاصه اینکه کشتی را از مخلوقی که چشم بهتر از آن را هرگز ندیده پر می ساختیم. چنانکه هرگاه کار به مراد ما انجام می شد، خودمان و نوادگانمان توانگر و بی نیاز می شدیم. سرانجام جزیره را ترک کردیم. در روز نخست باد موافق به بادبان های کشتی در افتاد. ما باکمال سرزندگی و خوشی از این معامله جزیره را ترک گفتیم و به راه افتاده بودیم. همینکه جزیره از دید ما ناپدید گشت و ما به میآن دریای بی کران رسیدیم، بعضی از اسیران بنای گریه و زاری را گذاردند، به طوری که گریه آنها باعث کدورت خاطر و دلتنگی ما گردیده بود. اما در این میان عده دیگری ساکت بودند و راضی. از آنها پرسیدیم دوستان را چه چاره است؟ آنها به رفقای خود گفتند چرا گریه می کنید؟ برخیزید تا با هم بخوانیم و شادی کنیم. با این حرف تمام اسرا برخاستند و بنای خندیدن و آوازخوانی را گذاردند. این رفتار آنها موجب انبساط خاطر ما شد. به آنها گفتیم این رفتار شما خیلی بهتر از آن گریه و دلتنگی است.

آنگاه آنها را به حال خود گذاشته و هریک از ما نیز به کارهای خود مشغول شدیم. همینکه اسرا ما را نسبت به خودشان غافل دیدند، فرصت را غنیمت شمرده و مانند ملخ های پران از کناره کشتی به درون دریا پریدند. کشتی همچنان بر روی امواج دریا به سرعت سیر می کرد و ما به فراریان هیچ دسترسی نداشتیم. با آنکه کشتی به اندازه یک فرسنگ از آنها دور شده بود، ما هنوز آوای خوش آهنگ آنها را می شنیدیم. آنها در برابر آشوب و انقلاب دریا و امواج سهمگین آن به همه گونه مبارزه و مقاومت توانا بودند. این گونه بود که تمامی اسیران را از دست دادیم، مگر دختر جوانی که ناخدا او را در یکی از اتاق های بزرگ کشتی حبس کرده بود. پس از این واقعه همین که داخل آن اتاق شدند دیدند که دخترک در تلاش است که کشتی را سوراخ کرده و خود را مانند دوستانش به دریا افکند. فورا او را گرفته و به بند کشید. سرانجام به مقصد رسیدیم. کالایی را که باقی مانده بود فروختیم و ده یک سرمایه نخستین عاید شد. آوازه بازگشت آنها در شهر پیچید. پیرمردی به نزد ناخدا آمده و گفت: جزایری که اتفاق شما را به آنجا افکند، جزایر ماهی نام دارد و اهالی آن دوزیست هستند و این ترفند آنهاست که گروهی را به شکل برده به بازرگانان می فروشند و بردگان هم در میانه راه می گریزند. زنهار این دختر را به آب نزدیک نکنید که بی درنگ خواهد گریخت.

ناخدا با آن دختر ازدواج کرده و از وی دارای شش فرزند شد. اما همچنان بند بر پای وی داشته بود. پس از هجده سال که ناخدا فوت کرد، فرزندان متاثر از بند بر پای مادر، بندها را گشودند. اما همینکه آزاد شده، “انشرتو” گویان، پا به فرار گذاشت. فرزندان به دنبال او می رفتند و می گفتند: چگونه می روی و پسران و دختران خود را ترک می گویی؟ او پاسخ داد: چه کار می توانم برای آنها بکنم. این بگفت و خود را به دریا افکند و چونان ماهیان نیرومند در آب دریا شناور شد و ناپدید گشت!

مادر دریا و غواصان مروارید دریای پارس

غواصان قدیمی مروارید که بدون هرگونه تجهیزاتی به زیر آب می رفتند، از وجود زنی در زیر آب که بچه شیرخواره ای را در آغوش داشته خبر می دادند. بسیاری که برای نخستین بار آن را دیده بودند و در باره آن هیچ آگاهی نداشتند در همان برخورد نخست سکته کرده و جان سپرده بودند. این زن می تواند صورت تغییر یافته آناهیتا[۳]، الهه باروری و خدای آب ها، در ایران باستان، باشد. گاهی این زن به نزد غواصان آمده از آنها می خواهد برای فرزندش گهواره ای تهیه نموده به زیر آب ببرد. اگر غواص چنین نماید، مادر دریا (ننه دریا) چند مروارید درشت به او خواهد داد.

در قدیم که غواصان بدون هیچ ابزاری به ژرفای دریا می رفتند و تحت فشار آب، کمبود هوا و دیگر مشکلات، مناظری می دیدند که امروزه از دیدگاه ما اغراق آمیز و باورنکردنی است. یکی از اینها داستان مادر حامل گهواره است. داستانی از یک غواص است که در یکی از هیرات (هیر = برآمده از سطح دریا) در جنوب خلیج فارس در ژرفای دریا مشغول به صید مروارید بوده که چشمش به گهواره ای افتاده که زنی مشغول به تکان دادن آن بوده است. در حالت ترس و وحشت دستی را بر شانه خود احساس می کند. آن شخص زنی بالاتنه مانند انسان و پایین تنه به شکل ماهی بوده است. این زن با زبانی که فارسی، عربی و یا افریقایی نبوده با او صحبت کرده و از او خواسته نزد آنها بماند. غواص با اشاره می گوید که دیگر نفسی برای ماندن ندارد، اما زن با نفس خود به دور او حبابی می سازد، و می گوید اندکی پیش ما بمان. ناگهان، چند زن دریایی با سبدهای رنگارنگ به مناسبت تولد بچه زن دریایی و برای سر سلامتی می آمدند. در روی کشتی که از دیر آمدن غواص نگران شده بودند، طنابی را که یک سر آن به پای غواص بسته شده بود کشیدند و غواص بی هوش را بر روی عرشه آوردند. پس از به هوش آمدن داستان مادر حامل گهواره را برای دوستانش تعریف کرد.

اگر زن یا مرد دریایی با غواصی ارتباط برقرار کنند صیدش رونق می گیرد. اما همیشه این احتمال وجود دارد که آنها از او بخواهند در زیر آب مانده با آنها زندگی کند. اگر صیاد امتناع کند دیگر مرواریدی نخواهد یافت و اگر بپذیرد دچار خفگی و بیهوشی شده و اگر دوستانش او را به عرشه نکشند، خفه شده و خواهد مرد.

همچنین اگر گهواره ای به تور یا قلاب صیادان گیر کند آن را نشانه ای از وجود بچه بنینگی (گهواره ای) دانسته گهواره را به آغوش دریا باز می گردانند و سریع از آن محل دور می شوند.

بابای دریا

بدن بابای دریا از پشم سیاه پوشیده شده است. به هنگام غروب آفتاب و شب ها از آب خارج می شود و اگر کسی را در کنار آب ببیند با خود می برد. بعضی وقت ها هم از بدنه کشتی بالا آمده و ملوانان را غافلگیر ساخته و با خود می برد. هیولای یادشده، یک ونیم تا دو تن وزن داشته، حدود ۴ متر بلندی و ۲ متر پهنا دارد. دست وپایش مانند انسان است، اما انگشتانش کوچک است. صورت او شبیه به گاومیش بوده اما هیکل آن چندین برابر گاومیش است. بابای دریا به شدت از تیشه و اره هراسان است و به محض دیدن آنها و یا صدای برخورد دو قطعه آهن از محل دور می شود. چند مورد دریانوردان نیرومند بابای دریا را به دام انداختند و او را تکه تکه کردند، اما به محض تماس با آب دریا به شکل نخستین خود درآمده و گریخته است.

همان مردم و موی ها چون کمند

همه تن پر از پشم چون گوسفند

یکی سر چو ماهی، تنش چون پلنگ

یکی سر چو گاو و تنش چون نهنگ

در طی جنگ جهانی دوم، کشتی های انگلیسی یک آبزی عجیب را در سواحل بندرلنگه صید کردند، مردم محلی آن را همان بابای دریا می دانستند. جزییات این صید از سوی مقامات انگلیسی هیچ گاه فاش نشد.

گاوماهی و گوهر شب چراغ

گاوماهی، شب هنگام برای چریدن از دریا خارج شده و در علف زار و چمن زار به گشت و گذار می پردازد. برای اینکه پیرامون خود را ببیند دو دانه گوهر روشن و درخشان از دو سوراخ بینی خود خارج می کند و بر روی علف ها و گیاهان می اندازد و در روشنایی درخشنده و تابناک آن دو گوهر به چریدن مشغول می شود. به هنگام بازگشت به ژرفای دریا آن دو گوهر را با یک نفس عمیق در بینی خود بالا کشیده به دریا می رود.

خرچنگ عجیب

در کتاب ناخدا شهریار رامهرمزی آمده است که :” مردویه پسر زرابخت، دریانورد پارسی، روزی در آب های جزیره رابح کشتی را می راند که ناگهان یک برآمدگی مانند فک مشاهده کرد و کشتی را از میان آن نیم دایره فک مانند عبور داده و با خود چنین می اندیشد که قله دو برآمدگی در سطح آب نمایان است. اما همین که از میان آنها گذشت، ناگهان متوجه می شود که برآمدگی ها در آب فرو رفته و اثری از آنها نیست و سرانجام معلوم می شود که خرچنگی دو فک انبر مانند خود را در سطح آب آورده و منتظر صیدی بوده که گذر کشتی این غنیمت را از دست او گرفته است.”

جزیره متحرک

می توان گفت که داستان جزیره متحرک، و دریانوردانی که بر یک جزیره کوچک پای نهادند و سپس متوجه شدند که بر پشت یک جانور غول پیکر ایستاده اند در میان تمامی اقوام دریانورد وجود داشته است. در میان دریانوردان دریای پارس هم چنین داستانی در مورد جانورانی مانند نهنگ، ماهی گاو عنبر، خرچنگ و …. وجود داشته است.

دیگر جانداران عجیب

جن زیر آبی، غواص را هوایی و خیالاتی می کند. هنگامی که بدن یا دست غواص در ته دریا به این جن بخورد، خشک می شود.

ام المداس، من منداس، جانوری است که از دریا بیرون می آید و آدم هایی را که در ساحل تنها نشسته اند می ترساند.

بوسلامه، پیرامون جزایر، به ویژه جزیره خارک می گردد. کودکان را در ساحل می گیرد و با خود به دریا می برد. گاهی هم در شب به بالای کشتی آمده خود را به دریا می اندازد. ملوان نگهبان به گمان اینکه دوستش به دریا افتاده، خود را به دنبال او به آب می اندازد. بوسلامه چون که در آب پرقدرت است او را به زیر آب می کشد.

منتیلپو (پو = پا، منتیل = دیلم)، پای این جانور مانند دیلم تیز است و در هنگام بروز توفان پیدایش می شود. در گذشته به هنگام وزش توفان در قلعه خارک را می زد تا وارد دژ شود.

اکوان دیو

اکوان دیو در دژی سنگی در ساحل دریا می زیسته و در دریا و خشکی های ساحلی توفان به پا می کرده است. سنگی که افراسیاب بر سر چاهی که بیژن در آن زندانی بود گذاشت، توسط (توفان) اکوان دیو از دریای چین به منطقه توران زمین پرتاب شده بود. در نبرد با رستم، اکوان پهلوان را از زمین به آسمان برده به میان دریا پرتاب می کند. به عقیده نگارنده اکوان دیو نماد گردبادهای دریایی Water Spot است.

خروشید و پیچید و بانگ و غریو

ز دریا برآمد چو اکوان دیو

هیولای قنات

هرچند که این داستان فرسنگ ها دورتر از دریای پارس، در مرکز ایران زمین و در نزدیکی شهر باستانی اصفهان رخ داده است، اما به دلیل نزدیکی زمانی آن به ما، ارتباط آن با یک جاندار آب زی و وجود مستندات و خبرهای روزنامه های آن دوره، یادآوری آن چندان هم بدون ارتباط با موضوع این مقاله نیست.

جهش امپراتوری شکوهمند ایرانیان در زمان هخامنشیان و تعالی و ترقی آن در زمان ساسانیان، و دیرپایی این تمدن مدیون دانش آب شناسی ایرانیان یود. مردمان ایران زمین از دیرباز به ارزش آب به عنوان ماده ای زندگی بخش و ارزشمند آگاهی داشتند. نیاز طبیعی بشر به آب، وضع جغرافیایی فلات ایران و کمیابی این مایع گرانبها، ارزش این ماده را نزد ایرانیان صدچندان نموده و آن را در جایگاه والایی قرار می داده است. به خاطر داشته باشیم که تمدن های باستانی همگی در کنار رودهای بزرگ، همانند نیل، دجله، فرات، سند، گنگ، هوانگهو، یانگ تسه و … شکل گرفتند و در حوزه همان رودخانه محدود ماندند. اما تنها تمدنی که به دور از هرگونه رودخانه عظیم شکل گرفت و مالک الرقاب جهان باستان شد، ایران بود. جهش چشمگیر امپراتوری ایران مدیون قنات بود. در زمان هخامنشیان، اگر کسی زمین بایری را با احداث قنات آبیاری می کرد، تا پنج نسل از پرداخت هرگونه مالیات معاف بود.

در این میان قنات گناباد به طول سی وپنج کیلومتر و ژرفای بیش از سیصد متر و چاه هایی با فواصل منظم پنجاه متری، از زمان هخامنشیان یک شاهکار بی نظیر در سراسر جهان است و عظمت آن با دیوار چین برابری می کند

این دیدگاه باعث شده که طول قنات هایی که اینک در زیر سرزمین ایران وجود دارد بیش از فاصله زمین تا ماه باشد. این دالان های زیرزمینی همچنین محل خوبی برای زندگی گونه هایی از جانوران شد. گونه هایی که بسیاری از آنها اینک منقرض شده اند. یکی از این جانوران Otter است. در حدود سال های ۸۰۰ تا ۱۲۰۰ خورشیدی نیم کره شمالی زمین در دوران یخبندان کوچک فرورفت. این دوره میانگین دمای زمین پایین آمده و موجب پرآبی نواحی مرکز ایران شده است. رودهای فصلی به صورت دائمی درآمده و دریاچه های کوچکی در کویر مرکزی شکل گرفتند. در کاووش های باستانشناسی در تابستان ۱۳۵۷، در نزدیکی زواره و در مرز کویر، بقایای یک اسکله و بارانداز یافت شده است. این دوران پرآب موجب رویش پوشش گیاهی متنوع و همچنین جانوران گوناگون بوده است. در آن سال ها در رودهای مرکز ایران، Otter به چشم می خورده است.

روزنامه کیهان در تاریخ ۲۷ دیماه ۱۳۳۸، از از یافتن جانوری در نهر خورجان در سده اصفهان خبر داد و نوشت که “نهر خورجان به قنات فیروزشاه که در پنج فرسخی آبادی از زیر کوه بیرون می آید منتهی می شود و قنات فیروز شاه که قدمت آن به زمان ساسانیان می رسد چهار متر پهنا و یک متر عمق دارد.”

فردای آن روز عکسی از جانور را که ۱۵/۱ متر طول داشته و بر اثر زدوخورد با اهالی و نیز ناراحتی های دیگر مرده بود، چاپ کرد. گویا جوانان روستا با کمین بر سر راه این هیولا آن را به دام انداخته بودند. این جانور یک Otter بود که در کنار رودخانه ها و نوعی از آن در کنار دریاها زندگی می کند و به واسطه بزرگ شدن دست وپا و پیدایش پرده هایی در میان انگشتان و همچنین با استفاده از دم به آسانی در آب شنا می کند. روزنامه نامبرده از قول پیران کهنسال نوشته بود که “حدود یک صد سال پیش هم یکی از این جانوران از قنات فیروزشاه بیرون آمده و یک شبانه روز با مردم شهر جنگ کرده و سرانجام به دست پهلوانان شهر کشته شده است! سه ماه بعد هم جانور مشابهی را در رودخانه ای از حدود قم صید کرده بودند”.

بر طبق افسانه اوآنس که توسط نیاکان سومری ما نقل شده است، جانورانی بوده اند شبیه ماهی که سر آنها سر انسان بوده و پاهای انسانی آنها نیز در زیر دم ماهی نمایان بوده است. در زمان های بسیار دور آنها هنگام روز از خلیج فارس بیرون آمده و به مردم آداب تمدن می آموختند و شب ها به دریا باز می گشته اند.

 

پیوست:

[۱] هفت اقلیم

هفت اقلیم از دیدگاه ابوریحان بیرونی:

هفت اقلیم از دیدگاه مسعودی:


[۲] در باره نام دریای عمان

آنچه که در کتیبه داریوش بزرگ به نام دریای پارس نام برده شده، دربردارنده خلیج فارس، دریای عمان و بخشی از اقیانوس هند تا دهانه خلیج عدن و باب المندب است.

دریاپیمایان مسلمان، عدن را آغاز دریای فارس حساب می کردند و اعتقاد داشتند دریای فارس محیط بر مناطق عربی است تا برسد به خلیج فارس. آنها پایان بلوچستان و دهانه رودخانه سند را آغاز دریای هند (اقیانوس هند) می نامیدند.

ابن حوقل در سفرنامه خود دریای پارس را بزرگترین دریا نامیده و می گوید که تا دورترین نقطه هند نیز دریای پارس نام دارد.

در روزگار دیلمیان، دریای پارس به نام خلیج فارس و دریای مکران، و در روزگار اتابکان پارس به نام خلیج فارس و دریای کرمان، بلوچستان و مکران نامیده می شده است. این نام گذاری تا زمان زندیه هم معمول بوده است.

اما تغییر نام دریای مکران به نام مجعول دریای عمان، از زمان فتحعلیشاه قاجار و پس از شکست ایران در برابر روس با زمزمه انگلیسها آغاز شد. آنها در کتاب های خود که به زبان عربی هم چاپ کردند، به جای دریای مکران و یا دریای کرمان عنوان نادرست و نابجای دریای عمان را جا انداختند.[۲۲]

(همین روشی که اینک تجاوزگران در برابر واژه کهن خلیج فارس پیش گرفته اند.)

هر چند امیرکبیر با قدرت و جسارت در برابر این تجاوز آشکار اروپاییان ایستاد، اما پس از او و در در روزگار ناصرالدین شاه قاجار، نه تنها در کتاب های عربی، بلکه در کتاب های فارسی هم عبارت دریای عمان در کنار دریای مکران درج می شد. و این روال تا زمان احمدشاه قاجار هم ادامه داشت.

[۳] آناهیتا

ایزد آب ها، که گردونه او را در آسمانها چهار اسب ابر و باران و ژاله و شبنم میکشیدند، یکی از بزرگ ایزدان پیش از زرتشت بود، و نیایشگاههای او در کنگاور (کرمانشاه) و بیشابور (فارس) نمایان است، در اوستا مورد ستایش بسیار بوده و هم مرتبه میترا (مهر) و اورمزد (اهورامزدا) قرار می گیرد.

 

 


نویسنده :

جعفر سپهری

مدرس دانشگاه جامع علمی کاربردی

و مدرس دانشگاه آزاد اسلامی ایران

Jafar_Sepehri@yahoo.com

———————

منابع و ماخذ :

[۱] دریانوردی ایرانیان، اسماعیل رائین

[۲] تاریخ علم، جورج سارتون

[۳] تاریخ علم، جورج سارتون

[۴] تاریخ علم در ایران، مهدی فرشاد

[۵] شاهنامه فردوسی

[۶] خلیج فارس، دکتر احمد اقتداری

[۷] ذوالقرنین یا کورش کبیر، باستانی پاریزی

[۸] اسکندرکبیر بزرگ ترین دروغ تاریخ، احمد حامی

[۹] دریانوردی ایرانیان، اسماعیل رائین

[۱۰] دریانوردی ایرانیان، اسماعیل رائین

[۱۱] بندر لنگه در ساحل خلیج فارس، حسین نوربخش

[۱۲] چگونگی صید مروارید در خلیخ فارس

[۱۳] اهل هوا، غلامحسین ساعدی

[۱۴] بندرلنگه در ساحل خلیج فارس، حسین نوربخش

[۱۵] آب زیان خلیج فارس، حسین نوربخش

[۱۶] جانوران افسانه ای جالب و کمیاب دریا، عبدالرحیم جعفری

[۱۷] اهل هوا، غلامحسین ساعدی

[۱۸] جزیره خارگ در دوره استیلای نفت

[۱۹] قنات، فنی برای دستیابی به آب، هانری گوبلو

[۲۰] عصر یخبندان کوچک و اثر آن بر ایران زمین، جعفر سپهری

[۲۱] آب وهوای باستانی فلات ایران، محمدتقی سیاهپوش

[۲۲] فرهنگ دریایی خلیج فارس، حسین نوربخش

[۲۳] تاریخ علم در ایران، مهدی فرشاد


نظر کاربران
29 نظرثبت شده است
  • فاطمه
    ۳۱ شهریور ۱۳۹۷
    ممنونننننن...
  • رضا فروتن
    ۳۱ شهریور ۱۳۹۷
    برای ارسال بار باید تشریف بیرید ترمینال...
  • فرشاد
    ۳۰ شهریور ۱۳۹۷
    ممنون...
  • nasim
    ۲۹ شهریور ۱۳۹۷
    یه بار دارم برای زاهدان میخوام بیان درب منزل ازم تحویل بگیرن و رسید بدن کجا باید تماس بگیرم ؟...