حیات وحش جزیره قشم؛ گونه های متنوع و کمیاب

در آب ها و خشکى هاى جهان سه سیستم حیاتى از نظر تنوع زیستى از بیشترین تنوع جانورى و گیاهى برخوردارند این سه اکوسیستم عبارتند از جزایر مرجانى و جنگل هاى حرا و جنگل هاى بارانى. حیات وحش جزیره قشم و آب هاى پیرامون آن دو اکوسیستم اول و دوم حضور دارند. وسعت جزایر مرجانى در آب هاى پیرامون قشم مشخص نشده اما بر اساس برآوردهاى مقدماتى در اطراف قشم و تنگه هرمز تراکم مرجان ها و تنوع جانورى وابسته به آن بیش از هر جاى دیگر در خلیج فارس است و وسعت جنگل هاى حرا در قشم بیش از ۲۰۰ کیلومترمربع است.

حیات وحش جزیره کیش با حضور یک نوع کروکودیل در پارک کروکودیل جزیره قشم به کمال رسیده است.


تنوع جانوری حیات وحش قشم

حیات وحش جزیره قشم میزبان تعداد بی شماری جاندار کمیاب و بسیار زیباست که باید آن ها را شناخت و به آن ها توجه بیشتری کرد. بیش از ۵۰ گونه از نرمتنان دو کفه اى، گاستروپودها، سفالوپودها و خارپوستان، خرچنگ و مرجان در سواحل قشم وجود دارد. اطلاعاتى که در سال هاى اخیر در زمینه شناخت مهره داران خشکى زى و بخشى از جانوران بزرگ دریایى آب هاى پیرامون قشم و خشکى هاى جزیره جمع آورى شده موارد زیر را نشان مى دهد:

  • پستانداران: ۴ گونه خفاش که یک نوع آن خفاش میوه خوار است. خفاش میوه خوار بزرگ ترین خفاش کشور بوده و حضور آن بیشتر از قشم گزارش شده است.
  • جندگان: ۴ گونه جونده، یک نوع خارپشت، یک گونه خرگوش، یک گونه روباه و دو نوع نمسى و یک نوع جبیر یا غزال ایرانى نیز در قشم شناسایى شده است.
  • خزندگن: ۳ نوع مار و ۱۷ گونه مارمولک و یک نوع دوزیست در قشم شناخته شده اند.
  • پرندگان: ۱۷۳ نوع پرنده رسیده است. برخى از این پرندگان از جمله پرندگان نادر کشورمان هستند که شاهین کبود و حواصیل سبز از آن جمله اند.

معدود آهوان باقى مانده قشم به دشت هاى بسیار زیباى فراز کوه ها پناه برده اند و آخرین روزهاى پرخطر زندگى خود را در آنجام مى گذرانند. نسل آهو در حیات وحش قشم به شدت در خطر انقراض است. از این جانواران بسیار زیبا و باارزش که در صورت حضور در جزیره، زیبایى خیره کننده اى به طبیعت آن مى بخشد طى سال هاى گذشته هیچ گونه حفاظتى به عمل نیامده و با این ثروت هاى باارزش جزیره برخورد مناسبى صورت نگرفته است.

با توجه به موقعیت جغرافیاى جزیره قشم در خلیج فارس و به دلیل تنوع نواحى اکولوژیک آن و همچنین به دلیل وجود زیستگاه هاى متنوع نظیرمحیط تالابى جنگل حرا، پهنه هاى گلى، تپه ماهورهاى متنوع، مناطق بیابانى، شنزارها، سواحل شنى، مناطق صخره اى، مزارع و باغ هاى کشاورزى و چمنزارهاى فصلى مطالعه مقدماتى اکولوژیک توزیع و پراکنش دوزیستان و خزندگان جزیره صورت پذیرفت.
این مطالعه طى سال هاى ۸۲-۸۱ با همکارى پروفسور پاپنفوس (Prof. Papenfus) از دانشگاه برکلى آمریکا در سراسر جزیره انجام و نمونه هاى جمع آورى شده بر اساس خصوصیات مورفولوژیک، مورفومتریک و مریسیتک شناسایى و کلیه نمونه ها با فرمالین تثبیت(FIX) شده و در الکل در محل موزه قشم نگهدارى مى شوند.
نتایج مطالعه نشان داد که نمونه هاى جمع آورى شده متعلق به ۱۰ خانواده:

  1. Gekkonidae
  2. Bufonidae
  3. Agamidae
  4. Lacertidae
  5. Viperidae
  6. Scincidae
  7. Varanidae
  8. Colubridae
  9. Hydrophiidae
  10. Cheloniidae

این ۱۰ خانواده شامل ۲۲ جنس و ۲۶ گونه هستند. یک گونه وزغ، ۱۶ گونه سوسمار، ۶ گونه مار (۴ گونه سمى و ۲ گونه غیررسمى) و ۳ گونه لاک پشت دریایى تاکنون در جزیره شناسایى شده اند.


دایناسورهاى کوچک در حیات وحش قشم

پروفسور تئودور پاپنفوس، متخصص خزندگان و استاد دانشگاه برکلى کالیفرنیا، هر سال به مدت یک ماه براى مطالعه در مورد خزندگان ایران به کشور ما مسافرت مى کند. او عضو ارشد مرکز مطالعات خزندگان جهان است و از چند دهه سابقه کار و پژوهش در این زمینه برخوردار است. آقاى تئودور پاپنفوس در آخرین مسافرت خود به ایران (سال ۱۳۸۲) دو روز میهمان سازمان منطقه آزاد قشم بود و طى آن از مناطقپارک ملى شهاب، باغ گیاهشناسى قشم و حاشیه جنگل حرا بازدید نمود. خزندگانى که توسط این متخصص برجسته در جزیره قشم شناسایى شد، عباتند از:

  • Bunopus tuberculatus
  • Hemidactylus turcicus
  • Ophiomorus tridactylus
  • Trapelsu agilis
  • Acanthodactylus
  • Pristurus rupetris

علاوه بر خزندگان جزیره قشم، در جزه هنگام نیز خزنده بزرگ و سنگین وزن Uromastyx aegyptius به تعداد فراوان مشاهده شد.

گونهOphiomorus از جنس خزندگانى است که در شنزارهاى ایران به سر مى برد. این خزنده در اعماق شن هاى روان زندگى، حرکت و تغذیه مى کند. شب ها که شن هاى روى تپه ها خنک تر مى شوند به سطح شنزار مى آید و البته به ندرت دیده مى شود.
جمعیت این خزنده که به دلیل شکل بدن توانایى شنا کردن درون تپه هاى شن را دارد در قشم بسیار زیاد است. مشاهده این خزنده در جزیره باعث تعجب آقاى پاپن فوس شد. این خزنده پیش از این در هیچ جزیره اى در جهان دیده نشده بود. حضور این خزنده در جزیره قشم دلیل روشنى است بر اینکه در دوره هاى گذشته زمین شناسى، قشم به سرزمین اصلى ایران متصل بوده است.
مشاهده انواع بسیار جالب خزنده با جمعیت قابل توجه در جزیره قشم موجب حیرت پرفسور پاپنفوس شد. به همین روى، علاقه وافرى براى همکارى هاى علمى با منطقه آزاد قشم ابراز داشتند و به همین دلیل در مورد نحوه همکارى و زمینه هاى مختلف کار توافق اولیه صورت گرفت.

نکته دیگر آنکه قرار است پروفسور آندرسون استاد دانشگاه برکلى و رئیس انجمن خزنده شناسى جهان به ایران بیاید. پروفسور آندرسون دو سال قبل کتاب جامع خزندگان ایران را با بیش از ۱۹۰ عکس رنگى در ۴۵۰ صفحه به چاپ رسانده است.


پرندگان قشم

بارزترین پدیده طبیعى قشم گوناگونى پرندگان آن است. از میلیون ها سال پیش به این سو حدود چهارمیلیون پرنده مهاجر به طور منظم در فصل هاى مختلف سال، به خلیج فارس همانند یک زیستگاه ویژه، پناه مى آورند.
غنى ترین اکوسیستم در حیات وحش جزیره قشم که همه ویژگى هاى یک زیستگاه بیولوژیکى کامل را دارد، در شمال غربى جزیره واقع شده است. این منطقه بخشى از مجمع الجزایر همیشه سرسبز جنگل هاى مانگرو در تنگه خواران است که بر اساس کنوانسیون رامسر، در فهرست مناطق حفاظت شده بین المللى به ثبت رسیده است. در این مکان، بیشترین تعداد پرندگان و متنوع ترین گونه ها دیده مى شود.
به طور کلى، در گشت و گذارى چند روزه در جزیره قشم به آسانى مى توان تا ۱۰۰ گونه از پرندگان آن را مشاهده کرد.

جنگل دریایى حرا در قشم شرایطى ویژه و بس مناسب براى آشیانه سازى و تغذیه میلیون ها پرنده فراهم آورده است. گسترده این جنگل که روزانه دو بار هنگام مد دریا در آب فرو مى رود، شامل توده هاى انبوه از گونه درخت Avicennia marina است. این درخت یکى از ۶۵ گونه شناخته شده مانگرو است که توانسته خود را با آب شور دریا تطبیق دهد و به خوبى در آن رشد کند. سرشاخه درختان حرا اغلب توسط اهالى بومى، به منظور تغذیه دام، مورد استفاده قرار مى گیرد.
در منطقه خلیج فارس افزون بر ۳۰۰ گونه پرنده شناسایى و به ثبت رسیده که در فصل هاى مختلف سال مى توان حدود ۱۵۰ گونه از آنها را پیرامون جزیره قشم و در لابه لاى درختان حرا مشاهده کرد. برخى از این گونه ها در فصل هاى پاییز و بهار، در مسیر مهاجرت خود از افریقاى جنوبى و شرقى به سوى اوراسیا و سیبرى، جزیره قشم را به عنوان توقفگاهى براى تجدید قوا برمى گزینند و بعضى گونه ها نیز براى زمستان گذرانى به این جزیره مهاجرت مى کنند.
پرندگان ساکن این جزیره را مى توان در سراسر سال در مناطق بین جزر و مدى، سواحل صخره اى مرجانى، صخره هاى ساحلى، پهنه هاى گلى و در لابه لاى درختان حرا مشاهده کرد. این آشیانه هاى اکولوژیکى سرشار از مواد غذایى هستند که هنوز دست نخورده باقى مانده اند و همچنین زیستگاه مناسبى را براى آشیانه سازى پرندگانى به وجود آورده اند که به تابستان هاى گرم عادت دارند.
برخى از پرندگان جزیره قشم عبارتند از:

پلیکان پا خاکسترى، باکلان، حواصیل خاکسترى، اگرت کوچک، اگرت ساحلى، اگرت سفید، حواصیل شب، حواصیل هندى، کفچه نوک، فلامینگو، عقاب ماهیگیر، کرکس، جیرفتى، هوبره، سلیم خرچنگ خوار، صدف خوار، دیدومک، تله نوک پهن، کاکایى سر سیاه، کاکایى پشت سیاه، پرستو دریایى دودى، پرستو دریایى کاکلى کوچک، پرستو دریایى معمولى، پرستو دریایى کاکلى، سبز قباى هندى، زنبور خانگى کوچک، دم جنبانک ابلق، دم جنبانک کله زرد، میوه خور، بلبل خرما، سنگ چشم کله سرخ، سوسک چیفچاف، سوسک جنبان، سوک سرسیاه، طرقه بنفش، طرقه کوهى، چکچک بیابانى، شهدخور، زرد پر مزرعه، سهره خاکی.
برخلاف بسیارى از پرندگان شکارى که از منابع گوناگون تغذیه مى کنند، عقاب ماهیگیر منحصراً صیاد ماهى است. این پرنده بر فراز دریاها و دریاچه ها پرواز مى کند و در آسمان دور مى زند. پس از پیدا کردن طعمه، از ارتفاع پرواز خود مى کاهد و در فاصله تقریباً سى مترى آب دریا به پرواز و دور زدن ادامه مى دهد. سپس با سرعت بسیار زیاد به سوى طعمه فرود مى آید و درحالى که نوک بال هاى بلندش به عقب خم شده است شیرجه اى برق آسا مى زند و غذاى خود را از درون آب صید مى کند. ماهى ها احتمالاً تا آخرین لحظه هاى حمله متوجه نزدیک شدن صیاد خود نمى شوند.
پاهاى عقاب ماهیگیر بلند و آبى رنگ و ران هایش فاقد پرهاى بلند و انبوه است. این پاها به پنجه هاى بسیار قوى ختم مى شوند. در نوک انگشتان بلند و قدرتمند این عقاب چنگال سیاه، بلند و تیز قرار دارد. عقاب ماهیگیر با این پنجه هاى کاملاً مناسب است که ماهى صید مى کند.
در هنگام شیرجه زدن، ابتدا پنجه ها و پاهاى عقاب وارد آب مى شوند و مقدارى آب به اطراف پخش مى شوند. گاهى همه بدن عقاب نیز به زیر آب مى رود. در صورت موفق شدن به صید، عقاب ماهیگیر در حالى که ماهى را با هر دو پنجه در امتداد بدن نگه داشته است به سمت ساحل پرواز مى کند و در نقطه مناسبى از ساحل مى نشیند و به خوردن آب مى پردازد.
در صورتى که ماهى صید شده بزرگ باشد و با تکان هاى شدید بدن خود پرواز را براى عقاب مشکل کند، عقاب ماهیگیر در حال پرواز با نوک قوى خود به بخش هایى از سر ماهى زخم هاى اساسى وارد مى کند. براى کاستن از مزاحمت جانورانى مانند روباه و کاکایى، عقاب ماهیگیر محل خوردن ماهى را به دقت انتخاب مى کند. او اغلب در نوک صخره ها و سنگ هاى محصور در آب هاى دریا مى نشیند.
رنگ بدن عقاب ماهیگیر به شکلى است که در کار صید کاملاً مؤثر و مفید است. پرهاى زیرین بدن عقاب در حال پرواز به رنگ سفید متمایل به آبى آسمان است. در زیر بال ها نوار خاکسترى باریکى دیده مى شود. پشت بدن و بال ها کاملاً تیره رنگ است. نوار سیاهى از نوک تا پس سر عقاب ماهیگیر کشیده شده که از روى چشم ها نیز گذشته است. با این ویژگى ها به آسانى مى توان عقاب ماهیگیر را شناخت و از عقاب هاى دیگر تشخیص داد.
عقاب ماهیگیر در نوک صخره ها و مکان هایى که دور از دسترس جانوران گوشت خوار است لانه مى سازد. لانه این عقاب بسیار بزرگ است و از سر شاخه درختان و درختچه ها ساخته مى شود. قطر لانه عقاب اغلب بیشتر از یک متر است. گاهى سه و به ندرت چهار جوجه در یک لانه مشاهده شده اند ولى اغلب یک یا دو جوجه در هر لانه بزرگ مى شوند. اشتها و رشد جوجه ها بسیار زیاد است. عقاب ماهیگیر براى سیر کردن جوجه ها مجبور است به طور مداوم ماهى صید کند. بنابراین، لانه این عقاب اغلب در نزدیکى دریا دیده مى شود.
در تمام سواحل صخره اى جزیره قشم و همچنین در سراسر جنگل هاى دریایى حرا مى توان عقاب ماهیگیر را به آسانى دید. تعداد عقاب هاى ماهیگیر در قشم بیش از هر نقطه اى در ایران است.


لاک پشت

شناکنان به ساحل نزدیک مى شود که سال ها پیش همان جا متولد شده بود شب که مى شود، جسم سنگین خود را بر روى ماسه هاى ساحل به پیش مى کشد محلى مناسب مى باید به کمک دست ها و پاهاى کوتاه و باله مانند خود، به زحمت زیاد گودالى مى سازد، بیش از صد تخم مى گذارد، روى آنها را دوباره مى پوشاند و هنوز هوا تاریک است که فارغ، به آغوش دریا باز مى گردد.
جزیره قشم به دلیل داشتن سواحل شنى و ماسه اى مناسب، همواره در فصل بهار لاک پشت هاى دریایى بسیارى را براى تخم گذارى به سوى خود مى کشاند. ساحل شیب دراز در آب هاى جنوبى قشم، از جمله مکان هاى مناسب براى تخم گذارى لاک پشت هاى بزرگ پیکر دریایى است.
در شب هاى مهتاب که نور نقره گون ماه، همه سواحل قشم را روشن مى کند، تماشاى جانورى با پیکرى سنگین و شکلى غریب، که از دریایى مواج و پرشکوه بیرون مى آید. بیشتر به یک افسانه مى ماند تا واقعیت.
حفر گودالى به عمق بیش از نیم متر به کمک باله ها، پر کردن گودال با ده ها و گاه بیش از صد تخم در کمتر از نیم ساعت، تلاش در مخفى کردن لانه و راه پیمودن جانورى به آن سنگینى به کمک باله، به راستى تماشایى است و تجربه اى که اگر بارها تکرار شود نیز باز اعجاب انگیز است. این رویداد به یادماندنى بارها و بارها در سواحل جنوبى قشم، به ویژه در خلیج هاى دور افتاده اتفاق مى افتد.
از میان هشت گونه لاک پشت دریایى شناسایى شده در آب هاى جهان، پنج گونه به پهنه هاى آبى خلیج فارس و دریاى عمان وارد مى شوند: لاک پشت سبز، لاک پشت عقابى، لاک پشت چرمى، لاک پشت سرخ و لاک پشت رایدلی.
پاکى آب، ورود رودخانه هاى متعدد، عمق مناسب و غنى بودن حیات گیاهى و جانورى در آب هاى کشور ما بیش از آب هاى ساحل جنوبى این دریا است و به همین دلیل آب هاى شمال خلیج فارس براى زندگى لاک پشت ها به مراتب بهتر و مناسب تر است. از میان پنج گونه لاک پشت دیده شده در این دریا، دو گونه لاک پشت سبز و لاک پشت عقابى در سواحل ایران بر روى سواحل شنى و ماسه هاى نرم با شیب ملایم تخم گذارى مى کنند.
سواحل بکر جنوبى جزیره ى قشم که شیب ملایمى دارند، محل تخم گذارى لاک پشت هاى دریایى هستند. لاک پشت ها حداقل دو متر و حداکثر ۵۰ متر براى تخم گذارى از دریا فاصله مى گیرند. همه لاک پشت ها، شب هاى براى تخم گذارى به ساحل مى آیند. در موارد استثنایى نیز لاک پشت هایى در حال تخم گذارى در روز مشاهده شده اند.
لاک پشت هاى عقابى به ساحل مى آیند، اغلب پس از آنکه مسافتى در ساحل جلو مى روند، کیفیت ماسه را بررسى مى کنند و چنانچه آن را مناسب تشخیص ندهند بدون تخم گذارى به دریا باز مى گردند.
تعداد تخم هاى گذاشته شده در چاله ها از ۴۰ تا ۱۵۰ عدد در نوسان است. وزن تخم لاک پشت هاى عقابى از ۲۶ تا ۳۱ گرم، قطر آن حدود ۴۳ میلى متر و حجم تخم ها نیز حدود ۲۵ تا ۳۰ سانتى متر مکعب است.
تخریب سواحل ماسه اى و برداشت شن و ماسه از آنها، توسعه فیزیکى و ساخت و ساز در سواحل، توسعه راه هاى ساحلى و آلودگى نفتى از جمله عواملى است که مکان هاى مناسب تخم گذارى لاک پشت ها را به مرور از بین مى برد و سبب کاهش نسل این آبزیان مى شود.

خوردن گوش لاک پشت در ایران عمومیت ندارد اما اعتقاد نادرست به ارزش زیاد غذایى و دارویى تخم این آبزى در میان برخى افراد، نسل آنها را به شدت تهدید مى کند. از دیگر دشمنان لاک پشت ها که علاقه زیادى به تخم آنها دارد، سگ، روباه و خدنگ است. روباه و سگ با استفاده از قدرت بویایى خود به آسانى محل تخم گذارى لاک پشت ها را تشخیص مى دهند و تخم ها را از حفره ها بیرون مى آورند.
تخم گذارى لاک پشت هاى عقابى در سواحل قشم از نیمه دوم اسفند آغاز مى شود و حداکثر تا پایان اردیبهشت ادامه مى یابد. پس از آن، بین ۴۵ تا ۶۰ روز طول مى کشد تا بچه لاک پشت ها سر از تخم بیرون آورند. دماى کم یا زیاد، بر خروج دیرهنگام یا زودهنگام بچه لاک پشت ها از تخم و همچنین تعیین جنسیت آنها تأثیر مى گذارد. هر اندازه دماى محیط تخم ها بیشتر باشد بچه هاى زودتر از ماسه هاى سر بیرون مى آورند و جنس آنها نیز ماده خواهد شد. اما کاهش دما تأثیر معکوس در این فرایند دارد. طولانى بودن زمان تخم گذارى لاک پشت ها موجب ایجاد تعادل میان تعداد نر و ماده ها مى شود.

بیرون آمدن بچه لاک پشت ها از زیر ماسه ها دیدنى و شگفت انگیز است. ابتدا یک بچه لاک پشت دماغ کوچک و سیاه خود را از میان دانه هاى ماسه بیرون مى آورد. کمى آرام مى گیرد و بدون کمترین جنبش و حرکت، مى ماند. پس از آن سر بچه لاک پشت ها تا زیر چشم ها از ماسه بیرون مى آید، مثل اینکه اطراف را مى پاید و بررسى مى کند. دقایقى طولانى ممکن است در همین حالت بماند. بدون اینکه کوچک ترین حرکتى داشته باشد. گاهى در این فاصله یک دو بچه لاک پشت دیگر نیز سر از ماسه ها درمى آورند. ممکن است چند بچه لاک پشت در کنار هم دقایق متمادى در حالى که فقط سرهایشان از ماسه بیرون آمده همچنان بى حرکت باقى بمانند. سرانجام زمانى که یک یا چند لاک پشت به حرکت درمى آیند مثل اینکه حرکت سطح ناگهان باعث جنبش لایه هاى زیر شده باشد، ده ها بچه لاک پشت به یکباره با هم به سطح مى آیند. در این حالت مانند آن است که چشمه اى مى جوشد بچه لاک پشت ها در هم مى لولند و با عجله بیرون مى آیند و بلافاصله به سمت دریا به راه مى افتند. این نوزادان را تنها درکى غریزى و حسى به سوى دریا مى کشاند و این آغاز راهى دشوار همراه با خطرهاى بسیار براى آنهاست.


گلخورک

گلخورک ها، که ماهیان خزنده نیز نامیده مى شوند، از گونه هاى آشنا و دائمى زیستگاه هاى مانگرو (حرا) در جزیره قشم به شمار مى روند.
گلخورک ها در دالان ها و حفره هایى که در گل و لاى محل رویش درختان حرا به وجود مى آیند زندگى مى کنند و در هر دو حالت جزر و مد دریا فعال هستند و جزء معدود ماهیان اند که بیشتر اوقات خود را خارج از آب مى گذرانند.

گلخورک ها با ایحاد حرفه در بستر جنگل هاى حرا موجب رسیدن اکسیژن به ریشه هاى فرو رفته در گل و لاى محل رویش حرا و ادامه حیات آنها مى شوند.
گلخورک ها از سخت پوستان ریز یا بقایاى گیاهى و آبزیان کوچک تغذیه مى کنند و خود نیز در چرخه حیات غذاى بسیارى از پرندگان آبزى، انواع ماهیان جنگل هاى حرا در جزیره قشم هستند. وجود گلخورک ها در کنار ده ها نوع پرنده و ماهیان ریز و درشت باعث ایجاد نظمى دلپذیر در چرخه زنجیره غذایى موجودات جنگل هاى حرا شده و علاقه مندان بسیارى را براى تماشاى اعجاز طبیعت در جنگل هاى دریایى حرا به سوى خود مى خوانند.


ماهى هاى زینتى آب هاى اطراف قشم

ماهى هاى زینتى (Ornamental fishes) به دلیل رنگ هاى زیبا و خیره کننده و یا شکل هاى عجیب آنها مورد توجه قرار گرفته اند. این ماهیان به دو دسته اصلى ماهى هاى آب شیرین و ماهى هاى آب شور (دریایى) تقیسیم مى شوند. اگرچه حجم اصلى تجارت ماهیان زینتى در دنیا به ماهى هاى زینتى آب شیرین اختصاص دارد، اما فعالیت بر روى ماهیان زینتى دریایى (آب شور) نیز امروزه در جهان بسیار گسترش یافته و به رغم حجم اندک داراى ارزش بسیار و قابل توجه است. این امر به خاطر زیبایى و تنوع رنگ هاى جذاب این گونه ماهیان است.
ماهى هاى زینتى آب شور به دلیل همجوارى مرجان ها و صخره هاى مرجانى، به ماهى هاى مرجانى (Coral Reef fishes) نیز معروف هستند. در کشور ما نیز این ماهى ها در اطراف صخره هاى مرجانى و پیرامون جزایر مرجانى خلیج فارس وجود دارند.

ماهى هاى مرجانى نیز از صخره ها و مرجان ها حفاظت مى کنند و به محض نزدیک شدن ماهى ها مزاحم و یا هم نوعان خود، آنها را به شدت مورد حمله قرار مى دهند چرا که آنجا چراگاه و محل تخم ریزى آنهاست. طراوت و زنده بودن یک صخره مرجانى در گرو چرخه اکوسیستم آن است و به محض اختلاف در این اکوسیستم شاهد از بین رفتن و کم شدن گونه ها و در نهایت مرگ صخره مرجانى خواهیم بود.
ـ ماهى هاى زینتى خلیج فارس: در جنوب کشور عزیزمان در محدوده ۲۴ تا ۳۰ درجه عرض جغرافیایى شمال سواحل زیباى خلیج فارس واقع شده است. این خلیج وضعیت نیمه بسته اى دارد و از بخش جنوب شرقى از طریق تنگه هرمز که یک گذرگاه استراتژیک است به دریاى عمان و اقیانوس هند و آب هاى آزاد متصل شده است. خلیج فارس به دلیل قرار گرفتن در عرض هاى زیر استوایى، یک زیست کاملاً مخصوص به خود را دارد و به واسطه ارتباط با اقیانوس هند، زیست بوم آن تا حدى شبیه مناطق یاد شده است و به علت داشتن اکوسیستم هاى مرجانى و ماهى هاى خاص آن جزء مناطق مرجانى جهان محسوب مى شود.
آبسنگ هاى مرجانى خلیج فارس با توجه به غناى اکولوژیکى مهم ترین منطقه زیست ماهى هاى زینتى دریایى منطقه هستند. اگرچه به نظر مى رسد که مرجان ها به طور معمول نباید در ماوراى عرض جغرافیایى ۵/۲۳ درجه استوا وجود داشته باشند. ولى با توجه به فاصله از خط استوا و قرار گرفتن در عرض هاى زیر استوایى (ساب تروپیکال) و داشتن آب و هوایى معتدل گرم این خلیج مثال بارزى از انطباق موجودات دریایى به شمار مى رود.
در خلیج فارس تراکم آبسنگ هاى در اطراف جزایر مرجانى مشاهده مى شود اگرچه آبسنگ هاى حاشیه اى در نوار ساحلى نیز به صورت پراکنده دیده مى شوند، وجود چنین آب و هواى خاصى باعث شده که مرجان ها و ماهى ها و سایر موجودات دریایى با توجه به تغییرات دائم آب و هواى منطقه داراى دامنه تحمل زیادى نسبت به سایر مناطق گرمسیرى باشند. به همین دلیل، اغلب ماهى هاى زینتى منطقه خلیج فارس بسیار مقاوم به تغییرات دمایى و فیزیکوشیمیاى آب هستند.

گونه هاى با ارزش ماهى هاى زینتى مرجانى خلیج فارس محدود هستند. علت این امر را در مقایسه با سایر مناطق مرجانى و کشورهاى مطرح، نسبت به حجم تشکیلات مرجانى موجود در ایران و این کشورها باید بررسى نمود. به علاوه، منطقه آب و هوایى و جغرافیایى نیز از مهم ترین دلایل دیگر است. مثلاً طول آبسنگ مرجانى بزرگ استرالیا (Grate Barrier Reef) که در حدود ۲هزار کیلومتر است و یا طول آبسنگ مرجانى دریاى سرخ که در حدود ۱۶۰۰ کیلومتر است و یا وسعت جزایر مرجانى استوایى فیلیپین یا اندونزى با ۱۷۰۰۰ جزیره مرجان و… با حجم تشکیلات مرجانى خلیج فارس قابل مقایسه نیستند. طبعاً مناطق مذکور با داشتن تنوع گونه اى بسیار و عوامل مهمى همچون وجود زیستگاه مناسب آب و هوایى، غذاى فراوان، قرار گرفتن در مسیر آ ب هاى آزاد اقیانوس و محدودتر بودن عوامل آلودگى زا تنوع و فراوانى قابل ملاحظه اى دارند. علاوه بر آن عوامل انسانى دیگر مانند به کارگیرى دانش روز و تلاش منسجم و همگانى کشورهاى ذى نفع در جهت حفظ و حمایت از صخره هاى مرجانى به عنوان پناهگاه ماهى هاى زینتى مرجانى باعث شده که نتایج این تلاش ها براى آنها کم کم به ثمر بنشیند و آنها نیز از این منابع به عنوان مهم ترین منبع جذب توریست استفاده و بهره برداى نمایند.
متأسفانه در خلیج فارس فشار زیادى بر اکوسیستم هاى مرجانى وارد مى شود. عواملى چون طوفان هاى مکرر که ساختمان یک صخره مرجانى را به هم مى ریزد و گرم شدن آب دریا و منطقه (در سال هاى ۷۷ و ۱۳۷۶) یا آلودگى هاى متعدد نفتى ناشى از حفارى ها و اکتشافات نفتى، تخلیه آب توازن نفتکش ها، ساخت و ساز اسکله و بندرگاه، ورود پساب هاى صنعتى، شهرى، غرق شدن کشتى هاى نفتکش و آلودگى هاى طبیعى مانند بلوم جلبک ها و یا آلودگى هاى قارچى و انگلى به ویژه صید و قاچاق مرجان هاى سخت آهکى از جمله عوامل مخرب و تهدیدکننده صخره هاى مرجانى و به دنبال آن ماهى هاى زینتى ساکن آنها است. که لزوم نظارت بیشتر و دقت سازمان هاى مسئول در حفاظت از این میراث زنده ۵ میلیون سالانه را مى طلبد.

ـتنوع زیستى آب هاى قشم و ماهى هاى زینتى: جزیره قشم بزرگ ترین جزیره خلیج فارس است. این جزیره با آب و هواى ویژه و اکولوژى خاص خود و با داشتن ۳ جزیره در اطراف، زیباترین نقطه خلیج فارس است. وسعت و تنوع اکولوژیکى هر کدام از ۴ جزیره قشم، لارک، هنگام و هرمز بسیار درخور توجه و حائز اهمیت است. از جنگل هاى وسیع حرا با اکوسیستم ویژه و منحصر به فرد در منطقه تا سواحل شنى و دیواره هاى مرتفع صخره اى و سواحل گلى و باتلاقى تا جزیره ها و صخره هاى مرجانى این منطقه همه و همه مجموعه اى از انواع اکوسیستم هاى آبى دریایى را در خود جاى داده است.

فضاى زیرآب هاى پیرامون جزیره قشم در هر قسمت بسیار متفاوت است. در طرفى ساحل پوشیده از جلبک هاى دریایى و در قسمت دیگر منطقه بین جزر و مدى گلى و در قسمت دیگر ساحل یکدست شنى و در قسمتى دیگر صخره هاى و مرجان هاى زیباى دریایى باعث شده انواع متنوعى از آبزیان را در این منطقه از پستانداران بزرگ دریایى چون نهنگ ها و دلفین ها و کمیاب ترین پستاندار دریایى نظیر دوگانگ ها را مى توان دید. به علاوه، ماهى هاى بزرگى همچون کوسه نهنگ، (یا کوسه کر) و یا انواع ماهى هاى بزرگ مانند کوسه ماهى ها، سفره ماهى ها، یا ماهى هاى خوراکى و تجارى مانند: ماهى هاى هوور، هامور، سنگسر، شیر، میش ماهى، شوریده و یا… انواع ماهى هاى زینتى دریایى نظیر: مارماهى، اسب ماهى، خروس ماهى، فرشته ماهى، پروانه ماهى، زمرد ماهى، دلقک ماهى و بلنى ها و گلخورک ها و… تا انواع سخت پوستان مثل خرچنگ ها، میگو ها، لابسترها تا انواع نرمتنان مانند حلزون ها و شکم پایان، صدف ها، هشت پاها و یا انواع خارپوستان چون ستاره هاى دریایى و توتیا و بالاخره انواع مرجان ها و شقایق هاى دریایى، کرم هاى لوله اى و جلبک هاى دریایى همه و همه از تنوع زیستى موجودات دریایى در این منطقه حکایت دارد.
همان طور که گفته شد، ماهى هاى زینتى قشم نیز در اطراف چهار جزیره و در تمامى این اکوسیستم ها یافت مى شوند اما فراوانى آنها در اطراف صخره ها و مرجان ها و اکوسیستم هاى مرجانى بیشتر است.


شاه میگوى قشم

خلیج فارس با گستره اى نزدیک به ۲۵۱ هزار کیلومتر مربع، بین ۳۰/۲۶ درجه و ۳۱ درجه عرض شمالى و ۲۰/۵۶ درجه طول شمالى نصف النهار گرینویچ واقع شده است و جزیره ى زیباى قشم، همچون نگینى بر پهنه ى آب هاى نیلگون آن مى درخشد.
سواحل این جزیره، دندانک دارند و عمق آب به دلیل وجود صخره هاى زیردریایى کم است. این صخره ها زیستگاه یکى از زیباترین شاهکارهاى آفرینش یعنى، شاه میگوى خاردار (Spiny Lopster) است. این موجود سخت پوست که نام علمى Panulirus versicolorبر آن نهاده اند، در فرانسه و اسپانیا لانگوست (Langouste) در منطقه ى خلیج فارس میگوى لارکى و در بلوچستان ملائو نامیده مى شود.

تنوع رنگ و شیوه ى آمیختن رنگ ها بر بدن این جانور، بسیار چشمگیر و جذاب است. بدین صورت که لکه هایى به رنگ آبى متمایل به سیاه و یک نوار سفید رنگ. سطح سرپشتى این شاه میگو را که داراى زمینه اى سبز ـ آبى است، مى آرایند. همچنین، یک نوار افقى سفید که دو نوار نازک سیاه رنگ آن را احاطه نموده اند، سطح پشت هریک از قطعات شکم آن موجود را مى پوشانند. پاها و شاخک ها در جهت طولى رنگ آمیزى شده و پایه ى شاخک ها. به رنگ صورتى روشن اند. سطح سرپشتى و شاخک هاى حیوان، با خارهایى در اندازه هاى مختلف تزیین گشته است.
شاه میگوها ”جدا جنس“ هستند و در هر نوبت تولید مثل، تعداد زیاد تخم پدید مى آید که حیوان ماده به وسیله ى پاهاى شنا، آنها را در زیر شکم خویش نگهدارى مى کند. سپس، از هریک از تخم ها موجود کوچکى به نام ”لارو“ متولد مى شود. دوره ى زندگى لاروى در این موجود در حدود ۱۸۰ روز است که به دنبال آن دوره جوانى آغاز مى شود در طى این مدت شاه میگوهاى جوان از نوعى کرم که در زیستگاه آنها موجود است، تعذیه مى کنند. پس از چندین مرتبه پوست اندازى، شاه میگوى جوان به یک شاه میگوى بالغ تبدیل مى شود.
”شاه میگوى خاردار بالغ“ که طول عمرش بیش از ۵ سال است، همه چیزخوار بوده و از علف هاى دریایى، جلبک ها، کرم هاى پرتار، دوکفه اى ها، سایر سخت پوستان (مانند کشتى چسب ها) و… تغذیه مى کنند.
متوسط طول بدن این جانور ۳۰ سانتى متر است و حداکثر آن به ۴۰ سانتى متر مى رسد. این خرچنگ ها نه تنها سمى و خطرناک نیستند، بلکه به واسطه ى بزرگ بودن اندازه ى بدن، از نظر علم تغذیه اهمیت فراوانى دارند. بنابراین شاه میگوهاى خاردار، از مهم ترین محصولات شیلانى مناطق معتدله و گرمسیرى اقیانوس هاى بزرگ جهان، محسوب مى شوند.
در صخره هاى محل زندگى این گونه ى جانورى، شکاف هایى وجود دارد که حیوان در مواقع لزوم مى تواند به آنجا پناه ببرد و خود را از روشنایى، شرایط زیان بار محیط و دشمنانى چون کوسه ها، سفره ماهى ها، هشت پایان، دلفین ها، لاک پشتان دریایى و انسان حفظ کند.
این موجود زیبا که ساکن آب هاى کم عمق (تا ۱۵ متر) نواحى گرم است، انتشار جغرافیایى بسیار گسترده اى دارد و علاوه بر مناطقى از خلیج فارس و دریاى عمان، در سرتاسر دریاى سرخ (از جنوب شبه جزیره ى سینا)، خلیج عدن، سواحل شرقى جنوب آفریقا تا ناتال (آفریقاى جنوبى)، ماداگاسکار، جزایر سى شل، جزیره ى رئونیون، سواحل پاکستان، هند و سریلانکا وجود دارد. این گونه ى جانورى همچنین در خارج از این مناطق و در اقیانوس هند شرقى و اقیانوس آرام غربى، جنوب ژاپن، مجمع الجزایر میکرونزى، جزایر ساموآ و شمال شرقى استرالیا نیز یافت مى شود.


مرجان ها

آب هاى قشم، با این تنوع بزرگ جانورى و به ویژه تپه ها و جزایر مرجانى آن نه فقط هیچ گاه به طور کامل و جامع مورد تحقیق قرار نگرفته است بلکه توسط عوامل بیرونى در معرض خطر و تهدید است. در جلوگیرى از روند تخریب مرجان هاى منطقه ـ که خود تأثیر مستقیم بر روى سایر گروه هاى جانورى گیاهى دارد ـ ایفا کند.
در این نواحى، مسائل مربوط به تنوع گونه اى و درون گونه اى و رقابت بین گونه ها و دشمنان و مدافعان مرجان ها، براى تحقیقات بسیار مهم است. در آب هاى قشم علاوه بر گروه هاى ذکر شده، گروه نرمتنان موجود نیز بسیار متنوع و قابل توجه است. این گروه شامل شکم پایان، دوکفه اى ها، ناوپایان، بسپاره صدفان و سرپایان است. از دیگر گروه هاى موجود در آب هاى قشم مى توان به سخت پوستان که از متنوع ترین گروه هاى بندپایان بعد از حشرات مى باشند اشاره کرد. این گروه در آب هاى قشم در نواحى جزر و مدى، صخره اى، گلى و شنى از تنوع خاص برخوردار بوده که مى توان به خرچنگ هاى پهن و دراز، کشتى چسب ها، میگوهاى عابد، بکشن زن و معمولى و خرچنگ دراز دریایى اشاره کرد.


نظر کاربران
29 نظرثبت شده است
  • فاطمه
    ۳۱ شهریور ۱۳۹۷
    ممنونننننن...
  • رضا فروتن
    ۳۱ شهریور ۱۳۹۷
    برای ارسال بار باید تشریف بیرید ترمینال...
  • فرشاد
    ۳۰ شهریور ۱۳۹۷
    ممنون...
  • nasim
    ۲۹ شهریور ۱۳۹۷
    یه بار دارم برای زاهدان میخوام بیان درب منزل ازم تحویل بگیرن و رسید بدن کجا باید تماس بگیرم ؟...