بازار تهران؛ یادگاری از دوره صفوی در پایتخت

مجموعه بازار تهران در ضلع جنوبی خیابان ۱۵ خرداد و حد فاصل آن با خیابان های مولوی، خیام و ۱۷ شهریور، در بافت قدیمی و تاریخی شهر واقع شده و چون گذشته مهم ترین مرکز تجاری و بازرگانی است. بازار پایتخت همراه دیگر بناهای تاریخی محدوده خود مانند مسجد امام، مسجد جامع و… از مجموعه های مهم تاریخی و هنری شهر تهران محسوب می شود. با توجه به مدارک و شواهد موجود بنای اولیه بازار بدوره شاه تهماسب صفوی و همزمان با ساخت برج و بارو و دروازه های شهر تهران در حدود سال های ۹۳۰ – ۹۴۸ هـ.ق تعلق دارد.


معماری بازار تهران

ظاهرا چهار بازار لباف ها، کرجی دوزها، سراج ها و نعل چی ها، قدیمی ترین بخش بازار تهران است. به نوشته صنیع الدوله، چهار سوی بزرگ و کوچک بازار در زمان فتحعلی شاه قاجار ساخته شد. در این زمان مجموعه بازار به طرف شمال غرب و غرب توسعه یافت، به طوریکه به تدریج حد فاصل بین ارگ و مسجد جامع به بخش پر رونق بازار تبدیل شد و معروف ترین و معتبرترین سراها و تیمچه ها در این محدوده فعال شدند.


راسته های بازار تهران

در دوره ناصرالدین شاه بر تعداد راسته ها و رسته های بازار افزوده شد و تعدادی سرا و تیمچه معتبر ساخته شد. مانند دیگر مجموعه بازار های تاریخی هر کدام از راسته ها، رسته ها، سراها و تیمچه های بازار تهران به صنف و فعالیت خاصی اختصاص داشت. در این دوره بخش های اصلی عبارت بود از: بازار کفاشان، بازار فرش فروشان، بازار بین الحرمین (سلطانی جعفری)، بازار چهار سوق بزرگ، مسجد جامع، بازار چهار سوق کوچک، بازار چهل تن (که از قدیم ترین بخش های بازار و مربوط به دوره فتحعلی شاه است)، بازار آهنگران، بازار مسگران و بازار پاچنار.

علاوه بر این در نقاط دور و نزدیک بازار تهران بازارچه هایی ساخته شد که محلات مختلف شهر را تغذیه می کند. از جمله بازارچه معیر و قوا الدوله که بازارچه دوقلو مشهور بودند. از بازار کربلایی عباس علی کمر گچی، بازارچه نایب السلطنه و… فقط نامی باقی مانده است. در خیابان ناصرخسرو نزدیک مجموعه اصلی بازار نیز بازارچه ها و تیمچه هایی وجود داشت که امروزه بقایای برخی از آن ها مانند بازارچه مروی از دوره فتحعلی شاه و تیمچه صدر اعظم باقی است.


تهران امروز

رشد و گسترش و پیشرفت سریع معماری سنتی بازار تهران را دچار آشفتگی بسیار کرد. به طوریکه بخش های زیادی از بازار نوسازی و یا بازسازی شد و تناسب موجود میان بخش های مختلف آن از میان رفت. در حال حاضر بخش های قدیمی و جالب توجه بازار عبارتند از سر در بازار در سمت سبزه میدان، بازار امیر، چهار سوق بزرگ، تیمچه های حاجب الدوله، علاءالدوله، قیصریه و مهدیه و همچنین بخش هایی از بازار که در ارتباط با مسجد امام، مسجد جامع و بناهای تاریخی دیگر قرار دارد.

بنای اولیه سبزه میدان در سمت شمالی مجموعه بازار مربوط به اوایل دوره صفویه است اما در دوره قاجاریه و سال ۱۲۶۸ هـ.ق به دستور امیرکبیر حاج علی خان مقدم مراغه ای (حاجب الدوله) تغییرات عمده ای در وضع سبزه میدان داد. این میدان در دوره های مختلف یکی از مراکز مهم مذهبی، اجتماعی و سیاسی تهران بود و در آن انواع مراسم مذهبی و سیاسی اجرا می شد.

در ضلع جنوبی سبزه میدان سر در زیبایی وجود دارد که به راسته های مختلف بازار راه می یابد. این سر در دهانه های اطراف که به مغازه ها اختصاص دارد، وسیع تر و پر کارتر است. بخش های قدیم بازار تهران با پوشش طاق و گنبد مسقف شده و روشنایی آنها از روزنه های تعبیه شده در گنبد های آجری آن تامین می شوند. اما بخش های صدمه دیده یا جدید بازار با مصالح جدید و موقتی پوشش یافته و فاقد معماری در خور توجهی است.

چهارسوق بزرگ که در بازاری به همین نام قرار گرفته فضای ۸ ضلعی است که با گنبد مدور نسبتاً کوتاهی پوشش داده و سطح داخل آن دارای گچ کاری است. این بنا در سال ۱۲۲۲ هـ.ق ساخته شده است. تیمچه حاجب الدوله در کنار مسجد امام قرار دارد و از با ارزش ترین بناهای بازار است که در دوره ناصرالدین شاه توسط حاج علی خان حاجب الدوله ساخته شده است. در دوره اخیر در فضای داخلی این بنا، مجموعه تجاری جدیدی ساخته اند که اصالت و صورت قدیمی بنا را دگرگون کرده است. از بناهای دیگر بازار تیمچه مهدیه در ابتدای بازار امیر (کفاشان) است که درارای پوشش عظیم ضربی و یزدی بندی عالی است.


نظر کاربران
29 نظرثبت شده است
  • فاطمه
    ۳۱ شهریور ۱۳۹۷
    ممنونننننن...
  • رضا فروتن
    ۳۱ شهریور ۱۳۹۷
    برای ارسال بار باید تشریف بیرید ترمینال...
  • فرشاد
    ۳۰ شهریور ۱۳۹۷
    ممنون...
  • nasim
    ۲۹ شهریور ۱۳۹۷
    یه بار دارم برای زاهدان میخوام بیان درب منزل ازم تحویل بگیرن و رسید بدن کجا باید تماس بگیرم ؟...
  • ۶ thoughts on “بازار تهران؛ یادگاری از دوره صفوی در پایتخت

      1. سلام خدمت شما دوست عزیز، ممنون از لطف و محبت شما این پیام شما باعث دلگرمی ماست . باز هم به ما سر بزنید

    دیدگاهتان را بنویسید

    نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *