اشکذر

وجه تسمیه اشکذر
در تاریخ جدید یزد آمده است که بنای اشکذر به دست اشکین زال (اشک بن زال) که از ملوک الطوایف زمان اشکانیان بوده ، بنیانگذاری شده است که اهالی نیز این موضوع را تایید می کنند و لذا پیشوند « اشک» دقبقا به همین علت می باشد در مورد پسوند « ذر» به دلیل نبودن منبع تاریخی اطلاع دقیقی در دست نیست ، ولی به گفته ی اهالی اشک بن زال زنی داشته به نام « آذر» که به گفته ی آنها پسوند « ذر» مخفف همان نام آذر در لهجه ی بومب بوده است.نویسندگان کتب تاربخی ، بنای اولیه ی شهر اشکذر را از زمان اشکانیان می دانند . احمد بن حسن بن علی کاتب یزدی ، مولف کتاب تاریخ جدید یزد می نویسد : « در زمان اشکانیان ، اشک بن زال (اشکین زال) که از ملوک الطوایف بود ، اشکذر را او ساخت » با این توضیح ، اشکذر در زمان اشکانیان به وجود آمده است و قدمت آن به حدود ۲۰۰۰ هزار سال می رسد. عده ای اشکذر را خیلی قدیمی ترمی دانستند و معتقدند که بنای اولیه ی اشکذر به علت حمله ی شنهای روان در زیر خاک مدفون گشته است . بنای موجود اشکذر ، با احداث قنات کویر به دست اشک بن زال که منشا آن در نزدیکی صفاییه کنونی در یزد است ، آغاز و شروع به رشد نموده است و مردم در کمال خوشی و آبادانی به کشاورزی می پرداخته اند . این قنات از زمان احداث حدود ۱۲۰ قفیز آب داشته و اراضی بسیاری را به زیر کشت می برده است.

آب و هوای اشکذر

این منطقه فاقد کوهستان و در نتیجه دارای آب و هوای صحرایی با طوفان های توام با شن و ماسه می باشد . تپه های هلالی شکل که یکی از پدیده های فرسایش بادی است در تمام مناطق مشاهده می گردد به همین علت از زمان های بسیار قدیم برای مصون بودن روستاها از طوفان های کویری ، خانه ها و اماکن اصلی ده به صورت متمرکز و مزارع و باغات ، مساکن را محاصره کرده اند .

ویژگیهای طبیعى
شهرستان اشکذر شبیه مثلثى است که یک رأس آن متوجه جنوب است و در ضلع شمالى آن شهرستان اردکان ، در ضلع شرقى آن بخش مرکزی و در ضلع غربى آن نیز بخش خضرآباد همین شهرستان قرار گرفته است و با مساحت ۴۵ کیلومتر مربع در ۲۰ کیلومتری شمال غربی شهرستان یزد قرار گرفته است و جمعاً ۱۳۴ آبادی در خود جای داده است ؛ شهرستان اشکذر در دشت یزد – اردکان واقع شده است . در سراسر این دشت برخانهای (تپه های شنى هلالى شکل ) متعدد که حاصل فرسایش بادی است ، به چشم مى خورد. گفته مى شود که منشأ این شنهای روان ناحیه ندوشن و باتلاق گاوخونى است . به طور کلى این ناحیه دارای ویژگیهای آب و هوای صحرایى است . میانگین حداکثر و حداقل دما طى یک دوره کوتاه مدت ۶ ساله (۱۳۵۷-۱۳۶۳ش ) به ترتیب حدود ۲۸ و ۱۰ درجه سانتى گراد برآورد شده است . میانگین بارش سالانه طى همان سالها ۶۸ میلى متر بوده است . شهر اشکذر فاقد رودخانه دائمى است و تنها، رودخانه رحمت آباد که از ارتفاعات خونزا در شمال باختر یزد سرچشمه مى گیرد، در فصل بارندگى دارای جریان آب است .

بروز طوفانهای شن و ماسه و فرسایش بادی حاصل از آن از ویژگیهای این ناحیه است که همراه دیگر عوامل نامساعد طبیعى از جمله کمى ریزشهای جوی و کاهش تدریجى منابع آب زیرزمینى ، موجب فقدان پوشش گیاهى شده است . در این دشت جانورانى مانند آهو، روباه ، خرگوش و گونه هایى از پرندگان مانند کبوتر و تیهو وجود دارند.
شهرستان اشکذر در اواسط نیمه نخست سده حاضر از بخشهای یازده گانه شهرستان یزد به شمار مى رفته ، و ۲۲۴۵۲نفر را در خود جای مى داده است. با تغییراتى در حدود سیاسى – اداری کشور، اشکذر هم اکنون به عنوان یک شهرستان در استان یزد است و از ۱۳۴ آبادی آن ، ۲۶ آبادی دارای سکنه و ۱۰۸ آبادی خالى از سکنه شده که خود گویای افزایش مهاجرت روستاییان به شهرهای بزرگ است . بر مبنای آخرین سرشماری عمومى نفوس و مسکن ،۲۹۱۷۷نفر ( ۶۲۷۷خانوار) در این بخش سکنى دارند که۱۵۴۰۱تن از آنان مرد و ۱۳۷۷۶تن زن بوده اند. بدین سان در مقابل هر ۱۰۰ زن ، ۱۱۱ مرد در این بخش وجود داشته است .

ویژگیهای اقتصادی
فعالیت اقتصادی ساکنان اشکذر و دهستان رستاق ، در رشته کشاورزی ، صنایع دستى ، پیشه وری و کارگری است. با وجود مشکلات دسترسى به منابع ، کشاورزی مهم ترین فعالیت مردم ناحیه به شمار مى رود. درگذشته بیش از ۵۰ قنات ، آب موردنیاز کشت را فراهم مى کرده اند که در ایجاد و توسعه ی روستاها نقش مهمى داشته اند. با حفر چاههای عمیق و نیمه عمیق متعدد و بهره برداری بى رویه از آنها و همچنین کمى بارش ، به تدریج بسیاری از قنات ها خشک و بدون استفاده مانده اند. آمار موجود نشان مى دهد که در ۱۳۵۸ش ، از ۲۲ قنات موجود دربخش اشکذر همگى خشک بوده اند، در عوض در همان سال از ۳۷ چاه عمیق و ۲۹ چاه نیمه عمیق در این نواحى بهره برداری مى شده است . خشک شدن قناتها، خود عاملى برای مهاجرت روستاییان به شهرها بوده است . این مهاجران اغلب در شهرهای قم ، تهران ، سبزوار و مشهد سکنى گزیده اند. عده ای نیز در جست و جوی کار به کشورهای حاشیه ی خلیج فارس رفته اند.
در اشکذر از دیرباز برای اندازه گیری آب از واحدی محلى به نام جرّه یا جرعه – معادل ۱۲ دقیقه آب – و برای اندازه گیری زمین از مقیاسى به نام قفیز استفاده مى شده است.

فرآورده های کشاورزی اشکذر به طور عمده عبارتند از گندم و جو، نباتات علوفه ای ، دانه های روغنى ، حبوبات و پیاز که در کنار آنها نباتات جالیزی ، انار، پسته ، گوجه فرنگى و سیب درختى نیز به عمل مى آید و اخیراً به علت مساعد بودن زمین ، تولید پسته رو به افزایش گذاشته است . چرخاب یکى از نواحى مساعد کشاورزی بخش اشکذر به شمار مى آید که به سبب برخورداری از آب فراوان و خاک حاصل خیز در تولید محصولات کشاورزی و جالیزی اهمیت دارد. به طور کلى برخى از فرآورده های کشاورزی بخش اشکذر به نواحى دیگر استان و نیز سایر استانها صادر مى شود . در سالهای اخیر، دولت برای تثبیت شنهای روان در این منطقه اقدام به کشت نهال های ویژه ی نواحى کویری مانند تاغ و گز و اسکنبیل کرده است و این خود افزون بر جلوگیری از فرسایش بادی و محافظت از روستاها، در مساعد نمودن نسبى آب و هوای منطقه مؤثر بوده است .
پرورش دام و طیور در کنار زراعت از دیگر فعالیتهای اقتصادی مردم این نواحى است .
ویژگیهای طبیعى این بخش نیز سبب توسعه صنایع دستى ، به ویژه قالى بافى به عنوان کمک درآمد خانوارهای ساکن دهستان رستاق است ، به گونه ای که کارگاههای نساجى قدیمى (شَعْربافى ) به تدریج به کارگاههای صنعتى بدل شده است . هم اکنون ، از کارگاههای متعدد قالى بافى ،گلیم بافى ،ریسندگى و بافندگى الیاف و تولیدپارچه بهره برداری مى شود. علاوه بر صنایع نساجى ، کارگاههای رنگ سازی ، فیلترسازی ، اتاق و تانکرسازی ، موزائیک سازی ، آجر پزی ، سنگ بری ، مواد پلاستیکى و کفش دوزی نیز در این بخش فعالیت دارند. از دیگر تولیدات مهم اشکذر، آجر است که در کارخانه ای واقع در سرچشمه تولید مى شود؛ همچنین از معدن سنگ گچ واقع در نزدیکى روستای عصرآباد به نحو مطلوبى بهره برداری مى شود .

ویژگیهای فرهنگى
مجموعه ای از شرایط طبیعى ، اقتصادی و فرهنگى موجب علاقه مندی ساکنان اشکذر به تحصیل علم بوده است ؛ به گونه ای که هم اکنون ۷۵ دبستان ، ۲۷ مدرسه راهنمایى ، ۱۰ دبیرستان و یک مدرسه فنى و حرفه ای در آنجا وجود دارد. عده ای نیز برای فراگیری علوم اسلامى راهى مدارس علوم دینى دیگر نواحى به ویژه شهر قم مى شوند .

ساکنان اشکذر، به طور عمده مسلمان و شیعه هستند . علاوه بر اماکن متعدد مذهبى مسلمانان ، یک آتشکده به نام «درب مهر»، متعلق به زرتشتیان ، در روستای الله آباد دایر است .

آثار باستانی
۱)اسفنجریه ی اشکذر (اسفنجرد)
۲)مسجد جامع اشکذر (مربوط به دوره ی صفوی)
۳)آسیاب آبی اشکذر (مربوط به قرن هشتم ه.ق)
۴)مسجد حاجی رجبعلی اشکذر
۵)قلعه ی قدیمی اشکذر
۶)مسجد ریگ رضوانشهر
۷)باغ وزیر حجت آباد
۸)بادگیر عصرآباد
۹)گنبد تاج در روستای ابراهیم آباد
۱۰)قلعه و خندقى در روستای عزآباد ۱۱)خانقاه و آرامگاه سلطان محمودشاه
۱۲)امامزاده سیدحسین در روستای بندرآباد ۱۳)ویرانه های شهر کهنه در مجومرد

درباره ی شهر تاریخی اشکذر
این شهر مرکز بخش اشکذر در ۲۲ کیلومتری شمال یزد و در ۸ کیلومتری باختر جاده یزداردکان واقع شده است . طول جغرافیایى آن ۵۴ و ۱۳ و عرض جغرافیایى آن ۳۲ و ارتفاع آن از سطح دریا ۱۱۷۵متر است .
برخى منابع تاریخى یزد، زمان برپایى اشکذر را به دوره ملوک الطوایف ِ پارتى و به اشک ، پسر زال نسبت داده اند . بعید نیست که این نسبت به سبب شباهت اسمى بوده باشد . ولى به طور قطع ، اشکذر در دوره اسلامى در ابتدای سده ۸ق وجود داشته است ، چه بناهایى متعدد مربوط به آن دوره در این شهر برپا بوده است . نخستین آنها خانقاهى بوده که شیخى صاحب کرامت ، به نام شیخ تقى الدین دادا آن را ساخته بوده است . دیگری خانقاهى است منسوب به امیر رکن الدین محمد قاضى (د ۷۳۲ق ) از اعیان یزد. در این مکانها نیازمندان اطعام مى شده اند. بسیاری از املاک و قناتهای اشکذر نیز به صورت وقف اداره مى شده ، و عایدات حاصل از آنها به مصرف درماندگان و نیازمندان مى رسیده است .
اشکذر در اواسط نیمه نخست سده حاضر قصبه مرکز بخش اشکذرِ شهرستان یزد به شمار مى آمده ، و ۲۹۴۳نفر جمعیت داشته است . در نخستین سرشماری عمومى جمعیت کشور در ۱۳۳۵ش ، جمعیت شهر اشکذر ۲۲۲۰برآورد شده است . سرشماری های مربوط به سالهای ۱۳۵۵ و ۱۳۶۵ش جمعیت شهر را به ترتیب ۱۷۷۶و ۹۶۳۷نفر گزارش کرده اند و آخرین سرشماری جمعیت در ۱۳۷۰ش ، گویای جمعیتى معادل با ۱۰۵۵۸نفر (۲۲۳۶خانوار) در شهر اشکذر است. بدین سان درصد رشد جمعیت بین سالهای ۱۳۵۵ تا ۱۳۶۵ش ، ۱/۵% و بین سالهای ۱۳۶۵ تا ۱۳۷۰ش ۹/۲% بوده است . جمعیت فعلى شهر در مساحتى بالغ بر ۱/۱۸ کیلومتر مربع به سر مى برند. آمار موجود نشان مى دهد که در میان افراد ۶ ساله و بالاتر ساکن در اشکذر ۴/۶۷% با سواد بوده اند که این نسبت در بین مردان ۶/۷۴% و در بین زنان ۳/۵۹% بوده است .
ساکنان شهر در گروههای عمده زیر دارای فعالیت اقتصادی هستند: ۸/۱۷% در کشاورزی و دامپروری و ۹/۲۳% در صنعت ، ۸/۲۳% در ساختمان و بقیه در سایر گروههای عمده اشتغال داشته اند. در کنار فعالیتهای عمده اقتصادی ، صنایع دستى از قبیل فرش بافى ، زیلو بافى ، پارچه بافى و یک کارخانه جوراب بافى در این شهر دایر است .
براساس آخرین سرشماری عمومى نفوس و مسکن شهرستان یزد از خانوارهای معمولى ساکن این شهر، ۶/۹۷% از برق و ۷/۹۶% از آب لوله کشى و ۷% از تلفن در محل سکونت خود استفاده مى کنند. آب آشامیدنى ۸/۹۷% از خانوارهای شهر از مخزن عمومى تأمین مى شود. سوخت عمده مصرفى برای پخت و پز در ۸/۸۸% از خانوارهای معمولى ساکن ، گاز و در ۳/۷% نفت سفید بوده است . سوخت عمده مصرفى برای ایجاد گرما در محل زندگى ۵/۹۵% از خانوارها نیز نفت سفید بوده است .
آثار کهن برجای مانده در اشکذر از این قرار است : یک آسیاب کهن که سقف آن گنبدی شکل است و برای ساخت آن از آجر استفاده شده ، و سقف بندی و آجرکاری و نقشهای هندسى آن درخور توجه است ؛ مسجد جامع اشکذر که مربوط به سده ۹ق است ؛ ویرانه های اسفنجرد و یک قلعه کهن که گفته مى شود قدمت آن به هزار سال پیش مى رسد.

 


نظر کاربران
29 نظرثبت شده است
  • فاطمه
    22 سپتامبر 2018
    ممنونننننن...
  • رضا فروتن
    22 سپتامبر 2018
    برای ارسال بار باید تشریف بیرید ترمینال...
  • فرشاد
    21 سپتامبر 2018
    ممنون...
  • nasim
    20 سپتامبر 2018
    یه بار دارم برای زاهدان میخوام بیان درب منزل ازم تحویل بگیرن و رسید بدن کجا باید تماس بگیرم ؟...