استان یزد

موقعیت جغرافیایى و تقسیمات سیاسى استان
استان یزد در مرکز ایران بین عرض هاى جغرافیایى ۲۹ درجه و ۴۸ دقیقه تا ۳۳ درجه و ۳۰ دقیقهٔ شمالى و طول جغرافیایى ۵۲ درجه و ۴۵ دقیقه تا ۵۶ درجه و ۳۰ دقیقهٔ شرقى از نصف النهار مبدأ قرار گرفته است. این استان از شمال و غرب به استان اصفهان، از شمال شرقى به استان خراسان، از جنوب غربى به استان فارس و از جنوب شرقى به استان کرمان محدود مى شود و به دلیل دور بودنش از سر حدات مرزى ایران، در طول تاریخ از بحران ها و فشارهاى فرهنگى و نژادى مصون مانده است.
استان یزد در حدود ۱۵۶‚۷۲ کیلومترمربع وسعت دارد که تقریباً ۴/۳۷ درصد از وسعت کل خاک کشور را در بر مى گیرد. طبق آخرین تقسیمات کشورى این استان، داراى ۷ شهرستان، ۱۵ شهر، ۱۴ بخش و ۳۸ دهستان است و شهرستان هاى آن شامل : ابرکوه، اردکان، بافق، تفت، مهریز، میبد و یزد است.
جغرافیاى طبیعى و اقلیم استان
استان یزد در قلمرو سلسله جبال مرکزى ایران واقع شده و از پستى و بلندى و چاله ها و کفه هاى کویرى متعدد تشکیل شده است. این ناهموارى ها عمدتاً به پنج گروه کوه ها و تپه هاى پاى کوه، دشت ها و جلگه ها، بیابان ها، مناطق شور و کویرها و تپه هاى ماسه اى تقسیم مى شوند.
در سطح استان یزد، دو رشته کوه متمایز از هم وجود دارد. یکى بخشى از کوه هایى است که در جهت شمال غربى – جنوب شرقى از مرکز ایران عبور مى کنند و به کوه هاى مرکزى ایران معروف هستند و دومى شامل رشته کوه هایى است که در مناطق مرکزى، شمالى و شرقى استان قرار دارند.
رشته کوه شیرکوه، مانند دیوارى، قسمت هاى مرکزى استان یزد را از بخش غربى استان (چالهٔ ابرقو) جدا مى کند. این ارتفاعات که همواره از برف و یخ پوشیده شده اند، در ادامه حیات شهرهاى بزرگ یزد، تفت و مهریز نقش مهم و اساسى دارند. از ارتفاعات دیگر استان یزد، به کوه خرانق در مرکز استان یزد نیز مى توان اشاره کرد.
خشکى اقلیمى استان یزد، دو علت اساسى و عمده دارد : یکى این که روى کمربند خشک جهانى قرار دارد و دیگر آن که از دریاهاى آزاد عمان و خلیج فارس و دریاچه هاى داخلى و بادهاى رطوبت زاى دریایى دور است. عامل مهم اعتدال نسبى آب و هواى یزد، که قابلیت زیست نسبتاً مناسبى به آن بخشیده است، ارتفاعاتى است که بیشتر به صورت موضعى مؤثراند و این امر باعث شده است مناطقى که در ارتفاعات بیش از ۲۵۰۰ متر قرار دارند از اعتدال و رطوبت بیشترى نسبت به دشت هاى یزد و اردکان برخوردار باشند.
در بررسى مربوط به یک دورهٔ هشت ساله (۱۹۹۲-۱۹۸۴)، متوسط دماى هوا برابر ۱۸/۹ درجهٔ سانتى گراد گزارش شده است. حداکثر مطلق دما در تیرماه برابر ۴۳ درجهٔ سانتى گراد و حداقل آن در دى ماه برابر ۷/۲- درجهٔ سانتى گراد گزارش شده و اختلاف درجهٔ حرارت سالانهٔ حوالى یزد ۵۰ درجهٔ سانتى گراد است. به استثناى منطقهٔ کوهستانى شیرکوه، سایر نقاط استان یزد اقلیم گرم و خشک و بیابانى دارد که از مغرب و جنوب غربى به سمت شمال شرقى و شرق خشک تر مى شود.
به این ترتیب، آب و هواى استان یزد به علت قرار گرفتن در کمربند خشک جهانى، داراى زمستا ن هاى سرد و نسبتاً مرطوب و تابستان هاى گرم و طولانى و خشک است. در ایام تابستان، ییلاق هاى شیرکوه پناهگاه مردم گرمازدهٔ این استان است.

جغرافیاى تاریخى استان
سرزمین یزد، صاحب یکى از شکوهمندترین و درخشان ترین میراث هاى فرهنگ و تمدن کهن ادوار مختلف تاریخى ایران است. تاریخ سکونت انسان در این خطه، از هزارهٔ سوم پیش از میلاد فراتر رفته است، به طورى که در عهد پیشدادیان، طایفه هاى در حال کوچ از بلخ به پارس، این سرزمین را یزدان نامیدند و از آن زمان به بعد، یزد محل عبادت شد. از مهم ترین مراکز اسکان اولیه در این سرزمین، به مهرپادین (مهریز)، فهرشان، پهره (فهرج)، خورمیش، ارد (اردکان)، شواز، قلاع موبدان (میبد)، طرنج، عقدا و اشکدز مى توان اشاره کرد. شهر یزد به عنوان محلى پاک و مقدس در رأس همهٔ این آبادى ها قرار داشته است.
یزد به معناى پاک و مقدس و یزدگرد به معنى داده خدایى است. شهر یزد نیز به مفهوم شهر خدا و سرزمین مقدس است. در دورهٔ اسلامى، شهر یزد را دارالعباده مى نامیدند. اهمیت دینى شهر یزد تا پیش از اسلام به حدى بود که از اطراف و اکناف به ویژه در ایام بهار براى عبادت به این مکان سفر مى کردند.
یزد نگین کویر است و اولین بار نام آن در کنار اسم «چیترتخمه» یکى از همرزمان داریوش آورده شد. مورخان یونانى، شهر کهن و باستانى یزد را «ایساتیس» مى خواندند. بعدها بر ویرانه هاى «ایساتیس»، «کثه» به وجود آمد. این شهر، هستهٔ اولیهٔ شهر کنونى و مرکز حکومتى و اقتصادى در قرون اسلامى بوده است. جغرافى دانان بعد از اسلام، نام یزد را همراه نام «کثه» ذکر کرده اند.
ابتدا ولایت یزد جزو «کورهٔ اصطخر» (استخر) مربوط به ایالت پارس بوده و بزرگ ترین ناحیهٔ این کوره به حساب مى آمده است.
شهر باستانى یزد در کنار آبراه سگزه و منتهى الیه مسیر آب تفت در تقاطع را ه هاى باستانى رى – کرمان و پارس – خراسان قرار داشته است. این ناحیه همواره در دورهٔ هخامنشیان از راه هاى معتبر، مؤسسه هاى راهدارى، مراکز پستى و چاپارى برخوردار بوده است. راهدارى در یزد قدیم چنان اهمیتى داشت که خاندان آل مظفر از منصب راهدارى ناحیهٔ میبد به پادشاهى رسیدند.
تحولات تاریخى ناحیهٔ یزد را مى توان در چند دوره مشخص کرد:
دورهٔ پیش از اسلام
از تحولات تاریخى منطقهٔ یزد در دورهٔ پیش از اسلام اطلاعاتى دقیق در دست نیست، ولى مى توان به کشتار پیروان کیش مهرپرستى توسط اردشیر بابکان و به قدرت رسیدن مزدکیان در اواخر دورهٔ ساسانیان که از مهم ترین حوادث تاریخى این منطقه است، اشاره کرد.
در عصر هخامنشیان و ساسانیان، براى جلوگیرى از هجوم اقوام چادرنشین به یزد، ناگزیر اقدام به احداث دژها، راهدار خانه ها و چاپار خانه هاى متعدد نمودند که علاوه بر عملکرد نظامى و تجارى از آن ها به عنوان رباط و بارانداز کاروان ها نیز استفاده مى شد. در این دوره زراعت، دامدارى، نساجى و صنایع دستى در یزد رواج داشت و بازارهایى مناسب براى مبادلهٔ کالا نیز به وجود آمده بود که از مهم ترین آن ها مى توان به مراکز خرانق، ندوشن و عقدا اشاره کرد.
از معروف ترین دژهاى این دورهٔ یزد مى توان به ساغند، توران پشت، اشکدز، بهاباد، انارک و اردان، اشاره کرد. همچنین دژهاى شهرهاى میبد، فهرج، ابرقو، انار، هرات و مروست را نیز مى توان نام برد.
شهر «ایساتیس» که بناى آن را به اسکندر نسبت مى دهند در زمان هخامنشیان نیز وجود داشته است؛ ولى اسکندر به نام «کثه» تغییر داد که در زبان یونانى به معنى زندان است و این جا محل نگهدارى و اسارتگاه اسیران جنگى شد. شهر «کثه» در زمان ساسانیان هم آباد و پابرجا بوده است. شهر یزد در این دوره داراى سه قسمت کهنه دژ، شارستان، بیرون شهر (ربض) بوده است.
اوایل دورهٔ اسلامى
یزد در زمان عثمان به دست پسرش سعید فتح شد و دو قبیله از اعراب فاتح در آن اسکان یافتند. تا پایان دورهٔ امویان، شهر یزد به دست اعراب اداره مى شد. اعراب انواع مالیات و خراجى را که از مردم مى گرفتند به مرکز خلافت مى فرستادند. در زمان عباسیان، محمد زمجى از طرف ابومسلم، عهده دار حکومت یزد شد و در روزگار آل بویه تا زمان عضدالدوله، یزد تابع حکومت ایالت پارس بود.
از قرن دوم تا چهارم هجرى، همزمان با احیاى دولت هاى ایرانى که باعث شد امنیت و آرامشى نسبى در سرزمین ایران ایجاد شود، نیروهاى تولیدى منطقهٔ یزد از رشد و اعتلایى مناسب برخوردار شدند و احداث و حفر قنات و نهر آبیارى که منجر به توسعهٔ اراضى کشاورزى و باغ ها شد، رواج یافت.
از یزدِ زمان صفاریان، سامانیان و غزنویان اطلاعات تاریخى اندکى باقى مانده است. اما در قرن هاى چهارم و پنجم، شهر یزد به تدریج آباد و بزرگ شد و قلمرو اصلى شهر از حدود شارستان به ربض ها گسترش یافت و نام شهر «کثه» به تمامى ولایات یزد اطلاق شد.
دوران طلایى و شکوفایى یزد در زمان آل بویه و اتابکان بود. در این دوره مسجدها، مدارس، کتابخانه ها و یک حصار جدید با چهار دروازه بر گرد شارستان یزد احداث شد. بناى مدرسهٔ دو منار و آرامگاه علاءالدین کالنجار از بناهاى مهم این زمان هستند که اولى به نام زندان اسکندر و دومى به نام دوازده امام مشهور است. روستاى گرد فرامرز نیز از جمله روستاهایى است که در این دوره آباد شد.
اتابکان در سال هاى ۵۳۶ تا ۷۱۸ هجرى با وجود نابسامانى و هجوم طوایف بیگانه به کرمان، اصفهان و فارس، به آرامى حکومت کردند. در این دوره، یزد در مسیر جنوبى جادهٔ ابریشم قرار داشت و منسوجات مختلفى که مواد اولیهٔ آن ها از نقاطى مانند استرآباد، گیلان و مرو مى آمد تولید مى شد. دورى از سرحدات، استقرار حکومت آل بویه در اصفهان و فارس، رونق مبادلات بازرگانى و قرار گرفتن یزد بر سر راه هاى تجارى و کاروان رو نواحى مرکزى و جنوبى ایران، موجبات رشد و تکامل شهرنشینى این منطقه را در این دوره فراهم آورد. در زمان حملهٔ مغول که با آن، عصر سیاهى و شداید ایرانى ها آغاز شد، نواحى یزد نیز تحت تأثیرات منفى آن قرار گرفت. در پایان قرن هفتم بر اثر سیاست هاى مالیاتى ایلخانان مغول ، کشاورزى منطقه رو به رکود گذاشت و شهرها نیز از بازارهاى اطراف محروم شدند، ولى یزد به علت موقعیت خاص ارتباطى از نظر بازرگانى همچنان رونق داشت.
آل مظفر یکى از قدرتمندترین خاندان هاى ناحیهٔ یزد بودند. در زمان آن ها، محله هایى جدید در داخل شهر یزد احداث و هفت دروازه نیز گرد شهر ساخته شد. تعمیر قلعه میبد، احداث یک بارو و حفر یک خندق نیز براى آن از اقدامات آنان بود. به این ترتیب، آل مظفر به بسط قدرت خود اهتمام ورزیدند و بعد از سرکوبى نکودریان و اعراب فولادى، ایج و فارس را از دست شبانکارگان و آل اینجو به در آوردند. آن ها حتى بر کرمان و عراق نیز دست یافتند. آل مظفر آثار زیادى از خود بر جاى گذاشتند که مهم ترین آن ها مسجد جامع فعلى یزد، خانقاه سید رکن الدین، میدان وقت الساعه، رصدخانه، مدرسهٔ مظفریه، منار مسجد مهرپادین و منار مسجد جامع ندوشن هستند. همچنین نزدیک به ۱۳ پارچه آبادى در حومهٔ یزد احداث کردند و به مرمت قنات ها و آبادى هاى ویران شده همت گماشتند. شاه یحیى از مشهورترین امراى آل مظفر، بر آبادى و رونق یزد و میبد بسیار افزود. وى حدود ۳۰ سال (۷۶۰ تا ۷۹۵ هجری) در قدرت بود.
آرامش اجتماعى، رونق تجارت، رشد نیروهاى تولیدى روستاها و شهرها از ویژگى هاى این دوران است. یزد در این دوران از مراکز مهم علمى و از کانون هاى عمدهٔ فرهنگى و هنرى ایران به شمار مى رفت، و هنرهاى معمارى، کاشیکارى و نساجى آن در نهایت اوج و شکوفایى بود. هر یک از وزراء و بزرگان این خاندان نیز بناها و تأسیساتى در یزد برپا کردند.
در سال ۷۹۵ هجرى، امیرتیمور تمام افراد آل مظفر را از کوچک و بزرگ به قتل رساند و به فرمان وى، قلعهٔ میبد به کلى ویران شد.
– دوران تیمورى:
دوران تیمورى (۹۱۱-۷۷۱ هجری) دورهٔ اختلال و پریشانى در جنوب ایران بود، به طورى که اصفهان و شیراز صدمهٔ زیاد دیدند و یزد نیز از این نابسامانى رنج فراوان برد. قیام امیرمحمد پسر ابوسعید طبسى علیه تیموریان (۷۹۸ هجری) منجر به محاصرهٔ چهارماههٔ یزد از سوى تیموریان شد و اوضاع شهر یزد کاملاً به هم ریخت و نابسامانى و پریشانى و قحطى همه جا را فرا گرفت، به طورى که مردم از سر اجبار و ناچارى هر نوع حیوانى را ذبح مى کردند و مى خوردند. نزدیک به سى هزار نفر بر اثر گرسنگى از بین رفتند. در روزگار شاهرخ تیمورى، خرابى ها ترمیم شد و در حدود هزار واحد مسکونى، تجارى، مدرسه، حمام و کاروان سرا تعمیر شدند. تیموریان، دور شهر بارو و خندق و دروازه هاى جدید ایجاد کردند. امیر جلال الدین چخماق در کنار دروازهٔ مهریجرد در محلهٔ ذهوک مجموعه اى شامل مسجد، خانقاه، کاروان سرا، حمام و آب انبار، قنادخانه و بازار بنا کرد که قسمتى از آن هنوز در میدان مرکزى شهر پابرجا است. مسجد میرچخماق به نام مسجد جمعهٔ یزد که در مقابل مسجد جامع آل کاکویه و آل مظفر در کنار میدان امیر چخماق قرار دارد، یکى از مظاهر شکوهمند معمارى و از دیدنى هاى ارزشمند یزد است.
شاهرخ تیمورى به ایجاد محیطى مناسب براى رونق تجارت و صنعت و رشد نیروهاى تولیدى و امنیت راه ها تأکید داشت. درآمد امیران تیمورى نیز بیشتر از همان بازارها و کاروان سراها تأمین مى شد و کارکرد عمدهٔ شهر، تولید منسوجات و تجارت بود.
ناحیهٔ یزد از سال ۹۰۴ تا ۹۱۰ هجرى دچار نابسامانى و اغتشاش شد. در زمان صفویه، یزد به عنوان یک مرکز تجارى و تولیدى داراى اهمیتى خاص شد و در زمینه مبادلات بازرگانى رشد کرد. در این دوره راه پایتخت (قزوین) از طریق سمنان و جندق به اردکان و یزد مى پیوست و کالاهاى مناطق شمالى و جنوبى کشور از این طریق مبادله مى شد. همچنین راه شاهى اصفهان به یزد و کرمان بعد از پایتخت شدن اصفهان، ساخته شد و رباط هایى زیبا و بزرگ چون رباط میان راه عقدا و سرو تعمیر شد و رباط زیباى قلعهٔ خرگوش در کنار بیابان گاوخونى ساخته شد. یک راه تجارى دیگر در این دوره راه کاروان روى قدیمى یزد به کاشان بود که از طریق عقدا به نائین، اردستان، زواره، ابوزیدآباد و کاشان مى گذشت و بسیار پر رفت و آمد بود.
در زمان شاه عباس، براى ایجاد امکانات رفاهى و تأمین امنیت کاروان هاى راه یزد به انار، رباط هاى «زین الدین» و «شمس» احداث شدند و رباط کرمانشاه نیز تعمیر شد. به این ترتیب، یزد در زمان شاه اسماعیل تا دوره سلطان محمد خدابنده، یکى از ولایات خان نشین ایران به شمار مى رفت.
شاه تهماسب در فرمانى به سال ۹۶۹ هجرى که هنوز بر دالان مسجد جامع یزد نصب است، نسبت به مالیات دریافتى عصر تیمورى و آق قویونلوها از کالاهاى تجارى و غیرتجارى، تخفیفى قائل شد.
با اقدامات شاه عباس، ناحیهٔ یزد دوباره رونق گرفت و آباد شد. مخصوصاً صنایع نساجى آن نیز رشد کرد. در این زمان، پارچه هاى عالى، قالیچه هاى یزدى و بازارهاى با رونق و پر جنب و جوش آن، نظر مسافران خارجى را نیز جلب مى کرد. علاوه بر این، ناحیهٔ یزد در این زمان، یکى از مراکز تولید انگور و بادام در ایران به شمار مى رفت.
– دوران صفویه:
در زمان صفویه شهرها و آبادى هاى یزد مانند دوران قبل به کار صنایع دستى، تولید منسوجات، پرورش کرم ابریشم، زراعت غله، پنبه و تولید انواع میوهٔ سردرختى مشهور بود. در این عصر، یزد از نظر معمارى، به ویژه هنر کاشیکارى، مانند عصر تیموریان و آل مظفر و اتابکان سرآمد بود و معماران و هنرمندان نامى آن به خلق آثار هنرى مهمى پرداختند.
از مهم ترین آثار تاریخى دوران صفویه مى توان به مدرسهٔ شفیعیه در محلهٔ سردیک کنار میدان خزانه، حمام، آب انبار، ضرابخانه و رباط خوش طرح و زیباى زین الدین اشاره کرد که تمامى آن ها از آثار باارزش هنرمندان آن زمان یزد به ویژه استاد محمد بن محمد هستند.
در جریان هجوم افاغنه، صنعت و تجارت یزد لطمات فراوان دید.
محمد تقى خان و فرزندانش در یزد مجموعه اى از بازارها، کاروان سراها و عمارت ها را بنا نهادند که مهم ترین آن ها، باغ دولت آباد و عمارت جنت آباد با بادگیر بلند و زیباى آن است. میدان و بازارخان یزد نیز از دیگر کارها و آثار این خانواده هستند. در این زمان، شهر یزد گسترش یافت و در خارج از حصار شهر نیز شهرى دیگر بنا شد و بسیارى از بازرگانان که به هند رفته بودند با برقرارى امنیت و آرامش به زادگاه بازگشتند.
– دوران قاجار:
در دوران قاجار، تجارت ابریشم مورد تشویق قرار گرفت، به طورى که در اوایل حکومت آغامحمدخان در حدود ۱۸۰۰ کارگاه و ۶۰ هزار کارگر ابریشم باف در یزد وجود داشت. انتقال آرام حکومت از زندیه به قاجاریه باعث شد این خطه، از آسیب هاى جنگ هاى داخلى در امان بماند. در این زمان شهر یزد به شهر امانت داران معروف شده بود، زیرا اموال بازرگانان به شدت حفاظت مى شد و درستى و امانتدارى ساکنان این ناحیه، سلامت انواع کالاهاى بازرگانى را تضمین مى کرد.
اوضاع ایران و ناحیهٔ یزد از زمان سلطنت فتحعلى شاه (۱۲۵۰-۱۲۱۲ هـ.ق) دستخوش نابسامانى و عرصهٔ رقابت و چپاول اولاد و نوادگان و شاهزادگان قاجاریه شد. در پایان سلطنت ناصرالدین شاه قاجار، یزد جزو حوزهٔ نفوذ تجارى انگلیسى ها درآمد و کمپانى هند شرقى در این ناحیه فعالیتى وسیع را آغاز کرد. از این زمان به بعد، زمینهٔ صدور مواد خام از ناحیهٔ یزد و ورود کالاهاى ساخته شده خارجى فراهم آمد و همراه با گسترش تجارت خارجى امر بانکدارى و صرافى نیز در این ناحیه رشد کرد.
مقارن با پایان دورهٔ قاجار و شروع جنگ اول جهانى، مانند سایر نقاط کشور، ناحیهٔ یزد نیز رو به نابسامانى رفت، اما تجارت همچنان رونق داشت و انواع کالاهاى وارداتى هندى و اروپایى با مواد خام این ناحیه مبادله مى شد.
– دوران پهلوى:
در دورهٔ پهلوى اوّل و دوّم تغییراتى در کالبد فضایى شهر یزد روى داد از آن جمله خیابان ها، بلوارها و میدان هایى در همان دوره در یزد ساخته شد، که به هیچ وجه با بافت قدیم و تحولات کالبدى گذشتهٔ این شهر هماهنگ نشده بود و لذا ساخت فضایى و معمارى شهر را به طور روشنى مخدوش نمود.

وضعیت اجتماعى و اقتصادى استان
براساس سرشمارى عمومى نفوس و مسکن سال ۱۳۷۵، جمعیت استان ۷۶۹‚۷۵۰ نفر بوده است که از این تعداد ۷۵/۱۵ درصد در نقاط شهرى و ۲۴/۸۵ درصد در نقاط روستایى سکونت داشته اند. در آبان ماه همین سال، از کل جمعیت استان ۹۳۶‚۳۸۵ نفر مرد و ۸۳۳‚۳۶۴ نفر زن بوده اند که در نتیجه نسبت جنسى جمعیت استان ۱۰۰ نفر زن در مقابل ۱۰۶ مرد بوده است. نسبت هاى مذکور در نقاط شهرى براى اطفال کمتر از یک سال ۱۰۲ و براى بزرگسالان ۹۵ و در نقاط روستایى به ترتیب ۱۰۵ و ۱۰۶ بوده است.
براساس همین سرشمارى ۹۹/۲۵ درصد از جمعیت استان مسلمانان هستند. این نسبت در نقاط شهرى ۹۹/۱ درصد و در نقاط روستایى ۹۹/۷ درصد مى باشد.
در فاصلهٔ سال هاى ۱۳۶۵ تا ۱۳۷۵ حدود ۷۵۴‚۹۴ نفر از دیگر استان ها به استان یزد مهاجرت نموده و یا در داخل آن جابجا شده اند. محل اقامت قبلى ۴۳/۵۳ درصد از مهاجران، سایر استان ها، ۲۱/۶۸ درصد شهرستان هاى دیگر همین استان و ۳۰/۵۱ درصد در شهرستان محل سرشمارى بوده است. محل اقامت بقیهٔ افراد، خارج از کشور یا اظهار نشده است. این وضعیت نشان مى دهد که طى سال هاى ۶۵ تا ۷۵ حدود ۲۱/۹۹ درصد مهاجران از روستا به شهر، ۵۲/۸۴ درصد از شهر به شهر، ۶/۸۰ درصد از روستا به روستا و ۱۴/۱۰ درصد از شهر به روستا مهاجرت کرده اند بیشترین تعداد مهاجران وارد شده به استان و یا جابه جا شده در داخل آن با ۲۰/۵۷ درصد مربوط به کمتر از یک سال قبل از سرشمارى و کمترین تعداد آنان با ۲ درصد مربوط به ۹ سال قبل از سرشمارى بوده است.
براساس سرشمارى عمومى آبان ماه ۱۳۷۵ از ۳۷۰‚۶۶۲ نفر جمعیت بالاى ۶ سال استان، ۸۳/۶۴ درصد باسواد بوده اند. نسبت باسوادى در گروه سنى ۱۴-۶ سال برابر ۹۶/۵۶ درصد و در گروه سنى ۱۵ سال و بیشتر ۷۷/۹۴ درصد بوده است. در بین افراد لازم التعلیم (۱۴-۶ سال) نسبت باسوادى در نقاط شهرى ۹۶/۶۴ درصد و و در نقاط روستایى ۹۶/۲۹ درصد بوده است. در این استان نسبت باسوادى در بین مردان ۸۷/۳۱ درصد و در بین زنان ۷۹/۷۵ درصد بوده است. این نسبت در نقاط شهرى براى مردان و زنان به ترتیب ۸۹/۵۸ درصد و ۸۲/۵۳ درصد و در نقاط روستایى ۸۰/۳۷ درصد و ۷۱/۴۴ درصد بوده است.
طبق همین سرشمارى از جمعیت ۲۴-۶ سال استان ۷۰/۳۷ درصد در حال تحصیل بوده اند. این نسبت در نقاط شهرى ۷۳/۱۲ درصد و در نقاط روستایى ۶۲/۱ درصد بوده است. در این استان ۹۴/۴۵ درصد از کودکان، ۸۹/۶۲ درصد از نوجوانان و ۴۱/۶۵ درصد از جوانان به تحصیل اشتغال دارند. در آبان ماه ۱۳۷۵ حدود ۳۹ درصد از جمعیت ده سال و بالاتر این استان را افراد شاغل و افراد بیکار (جویاى کار) تشکیل مى داده اند. این نسبت در نقاط شهرى ۳۶/۲۸ درصد و درنقاط روستایى ۴۷/۴۳ درصد بوده است. از جمعیت فعال این استان ۷۹/۵۴ درصد را مردان و ۲۰/۴۶ درصد را زنان تشکیل مى داده اند. بیشترین میزان فعالیت مربوط به گروه سنى ۳۹-۳۵ سال با ۶۳/۴۸ درصد و کمترین میزان مربوط به گروه سنى ۱۴-۱۰ سال با ۴/۹۳ درصد بوده است. در همین سال از شاغلان ۱۰ ساله و بیشتر استان ۱۴/۲۷ درصد در گروه هاى عمده «کشاورزى، شکار و جنگلدارى و ماهیگیری»، ۱۰/۱ درصد در گروه «عمده فروشى و خرده فروشی»، ۳۰/۷۳ درصد در گروه عمده «صنعت» و ۴۴/۹۲ درصد نیز در سایر گروه هاى فعالیت هاى اقتصادى به کار اشتغال داشته اند. توزیع نسبى شاغلان ۱۰ ساله و بالاتر برحسب گروه هاى عمدهٔ فعالیت، نشان مى دهد که هم در نقاط شهرى و هم در نقاط روستایى گروه عمدهٔ «صنعت (ساخت)» بیشترین تعداد افراد شاغل را به خود اختصاص داده است.
به خاطر شرایط اقلیمى استان، وضعیت اقتصادى آن به ویژه در بخش کشاورزى زیاد مطلوب نیست و امکان بهره بردارى از آب هاى سطحى در کشاورزى بسیار اندک است. شرایط خاص جغرافیایى منطقه نظیر میزان اندک نزولات جوى، حرکت ماسه هاى روان، پدیدهٔ کویرزایى، اراضى وسیع خشک و بیابانى، مراتع فقیر، کمبود منابع تأمین کننده آب و … موجب شده است که ۲۸ درصد وسعت استان فاقد هرگونه بهره دهى اقتصادى باشد. از این گذشته، مناطق نیمه مساعد کشاورزى (۲۰۰ هزار هکتار) نیز با عوامل بازدارندهٔ توسعهٔ این بخش مواجه است. مهم ترین مناطق کشاورزى استان دشت هاى یزد، اردکان، بهادران، بهاباد، هرات، مروست، چاهک و ابرکوه است که محصولات کشاورزى آن ها، انار، پسته، بادام، غلات، آفتابگردان، کنجد، انگور، پنبه، چغندرقند، و نباتات علوفه اى است.
فقر پوشش گیاهى، مهم ترین مسأله در تنگناهاى منابع طبیعى استان به شمار مى رود. براین اساس، دامدارى متحرک و نیمه متحرک جایگاه وسیعى در استان ندارد. در سال هاى اخیر، تلفیق زراعت با دامدارى همراه با پرواربندى موجب افزایش محصولات دامى استان شده است. پرورش طیور نیز در سال هاى اخیر توسعهٔ زیادى یافته که تا حدودى نیاز منطقه را تأمین مى کند و نیز پرورش زنبور عسل به شیوهٔ نوین رو به توسعه است.
اگرچه استان یزد از شرایط اقلیمى مناسب براى کشاورزى پر رونق برخوردار نیست، ولى تشکیلات زمین شناختى آن ذخایر بسیار عظیم معدنى را در دل خود جاى داده است. این استان را مى توان منطقهٔ معدنى نامید. پوشش گیاهى کم و بیرون زدگى سنگ ها نیز شرایط مناسبى براى شناخت معادن فراهم آورده است. معادن فعال و مهم استان مانند آهن، چغارت، مرمر بورق، ماسه سنگ متکسانه، سرب و روى کوشک، نقشى مهم و سازنده در تحولات اقتصادى و عمرانى استان و کشور دارند. مهم ترین معادن استان، آهن، اورانیوم، سرب و روى، انواع سنگ هاى ساختمانى، مس، گچ، نمک، خاک چینى (کائولن) خاک سرخ و بنتوفیت (گل سرشوی) است. در میان معادن یاد شده، معادن سنگ آهن و اورانیوم از اهمیت خاصى برخوردارند.
صنایع استان نیز در رشته هاى ریسندگى، بافندگى، مصالح ساختمانى و فلزى از رونق بیشترى برخوردار است. مهم ترین صنایع استان عبارتند از صنایع نساجى و انواع مصالح ساختمانى، فرآورده هاى نایلونى، ملامین و پلاستیک سازى، صنایع غذایى، شیمیایى، فلزى، موکت و فرش، لوازم بهداشتى، سیم و کابل، رنگ سازى، صنایع برق و الکترونیک، کولر و یخچال سازى، مونتاژ رادیو و تلویزیون، کابل هاى نورى، چینى و کاشى سازى، لاستیک سازى و ساخت ماشین هاى نساجی. صنایع نساجى استان به خاطر قدمت آن، داراى اهمیت زیادى است. بافته هاى یزدى در سراسر ایران و حتى در خارج از ایران طرفداران و مشتریان فراوان دارد. این صنعت مانند غالب صنایع به تدریج ماشینى شده اند. از جمله دستگاه هاى بافندگى سنتى (شعربافی) به ماشین هاى بافندگى مدرن تبدیل شده اند. این صنایع به دلیل وجود کارگران ماهر و ورزیده، به سرعت در حال توسعه و پیشرفت است و رونق صنعت بافندگى یزد باعث رونق صنایع جنبى دیگر، مانند پنبه پاک کنى، پشم شویى، ریسندگى و رنگرزى شده است. امروزه بافته هاى پنبه اى و پشمى (پارچه، پتو، مخمل) و ابریشم و الیاف مصنوعى استان یزد قابل مقایسه و رقابت با منسوجات مشابه خارجى است. علاوه بر آن، بافته هاى سنتى یزد، چون قالى، دستمال، شال، ترمه، روکش (شمد) و چادرشب از اهمیتى قابل توجه برخوردار است و مشتریان بسیار دارند.

 


نظر کاربران
29 نظرثبت شده است
  • فاطمه
    ۳۱ شهریور ۱۳۹۷
    ممنونننننن...
  • رضا فروتن
    ۳۱ شهریور ۱۳۹۷
    برای ارسال بار باید تشریف بیرید ترمینال...
  • فرشاد
    ۳۰ شهریور ۱۳۹۷
    ممنون...
  • nasim
    ۲۹ شهریور ۱۳۹۷
    یه بار دارم برای زاهدان میخوام بیان درب منزل ازم تحویل بگیرن و رسید بدن کجا باید تماس بگیرم ؟...