استان مازندران

موقعیت جغرافیایى و تقسیمات سیاسى استان
استان مازندران با حدود ۲۴ هزار کیلومترمربع مساحت بین ۴۷ دقیقه تا ۳۸ درجه و ۵ دقیقهٔ عرض شمالى و ۵۰ درجه و ۳۴ دقیقه تا ۵۶ درجه و ۱۴ دقیقهٔ طول شرقى از نصف النهار گرینویچ قرار گرفته است. دریاى مازندران در شمال، استان تهران و سمنان در جنوب و استان هاى گیلان و گلستان به ترتیب در غرب و شرق آن قرار گرفته است. براساس آخرین تقسیمات کشورى سال ۱۳۷۵ و با توجه به تفکیک استان گلستان از استان مازندران، این استان در حال حاضر ۱۴ شهرستان، ۳۸ شهر، ۳۴ بخش و ۱۰۰ دهستان دارد. شهرستان هاى این استان عبارتند از: آمل، بابل، بابلسر، بهشهر، تنکابن، سارى، سوادکوه، قائم شهر، رامسر، محمود آباد، نکا، نور، نوشهر و چالوس.
جغرافیاى طبیعى و اقلیم استان
موقعیت و وضعیت طبیعى استان مازندران نشانگر دو ناحیهٔ عمدهٔ جلگه هاى ساحلى و کوهستانى البرز است. امتداد و جهت رشته کوه هاى البرز به صورت دیوارى مرتفع و طولانى، نوار ساحلى و جلگه هاى کناره اى دریاى مازندران را محصور کرده است. در سراسر استان مازندران، شیب و ارتفاع زمین از ارتفاعات به سوى جلگه و به سمت دریاى خزر کاهش مى یابد. در محل تلاقى جلگه و کوهپایه هاى شمالى البرز، به علت شدت فرسایش و تراکم آبرفت، قسمتى از ناهموارى هاى قدیمى با رسوبات جدیدتر پوشیده شده و در بعضى نقاط به صورت تپه در آمده است. تحت تأثیر نسیم دریا و بادهاى محلى، در جلگه هاى سواحل جنوبى و شرقى دریاى خزر، تپه هاى ماسه اى ساحلى تشکیل شده و سدى طبیعى و کم ارتفاع بین دریا و جلگه پدید آورده اند. همچنین در قسمت شرقى جلگهٔ مازندران رسوباتى ضخیم به صورت تپه ماهورهاى نسبتاً مرتفع وجود دارد که حداکثر گسترش غربى آنها تا شهرهاى بهشهر و نکا محدود مى شود.
طبیعت استان مازندران تحت تأثیر عرض جغرافیایى، ارتفاعات البرز، ارتفاع از سطح دریا، دورى و نزدیکى به دریا، وزش بادهاى محلى و ناحیه اى، جابه جایى توده هاى هواى شمالى و غربى و حتى پوشش متراکم جنگلى قرار دارد. به همین جهت و با وجود وسعت اندک، (و برخلاف تصور عموم که آب و هواى آن را یکسره معتدل مى دانند)، این ناحیه از تنوع آب و هوایى ویژه اى برخوردار است. دو جریان بزرگ نقش تعیین کننده اى در آب و هواى استان ایفا مى کند:
یکى جریان هوایى شمال و شمال شرقى که از سیبرى و قطب شمال به سوى جنوب و جنوب غربى پیش روى مى کند و موجب سردى هوا، یخ بندان و ریزش برف و باران مى شود. این تودهٔ هوا در تابستان به سوى شمال رانده مى شود و تأثیر چندانى در آب و هواى مازندران ندارد. دیگرى جریان وزش بادهاى غربى است که در زمستان از اقیانوس اطلس، دریاى مدیترانه و دریاى سیاه عبور مى کند و پس از ورود به ایران، بارندگى هاى شدید و مداوم را باعث مى شود. در ماه هاى تابستان قدرت باران زایى این بادها کاهش مى یابد و فقط رطوبت و هواى شرجى را افزاش مى دهد و شرایط زیستى نامناسبى را پدید مى آورد. علاوه بر باد و جابه جایى توده هاى اصلى هوا، بادهاى محلى دیگرى نیز مانند باد سورترک (شاخه اى از سیبرى در زمستان)، باد خوش آباد درهٔ نور، باد اورزروا (باد سرد زمستان از شرق به غرب)، باد گیل وا (از مازندران به گیلان) و باد سام (بادى در بهار و تابستان از جنوب به شمال) وجود دارد که به طور محلى و فصلى در شرایط آب و هوایى استان مازندران مؤثر واقع مى شوند. آب و هواى استان مازندران با توجه به دما و بارش، به چند نوع تقسیم مى شوند که عبارتند از:
– آب و هواى معتدل خزرى: جلگه هاى غربى و مرکزى استان تا کوه پایه هاى شمالى البرز و امتداد آن در نوار باریکى به سوى شرق، که از شمال به مسیر اصلى گرگان رود محدود مى شود، آب و هواى معتدل خزرى دارد. این نواحى به علت نزدیکى به دریاى خزر از یک طرف و دیوارهٔ کوهستانى البرز و فاصلهٔ اندک کوه و دریا از طرف دیگر، دماى معتدلى دارد که دامنهٔ گرماى آن محدود است. تابستان هاى گرم و مرطوب و زمستان هاى معتدل و مرطوب از ویژگى هاى عمدهٔ این نوع آب و هواست و لذا آب و هواى بخش هایى از این ناحیه، مشابه آب و هواى معتدل مدیترانه است.
– آب و هواى معتدل کوهستانى: با افزایش تدریجى ارتفاع اراضى جلگه اى به سوى ارتفاعات البرز و دورى از دریاى خزر، در نوارى به ارتفاع تقریباً ۱۵۰۰ تا ۳۰۰۰ متر، شرایط آب و هواى معتدل کوهستانى شکل مى گیرد. به طورى که زمستان هاى سرد، طولانى و یخ بندان دارد و تابستان هاى آن معتدل و کوتاه است. از ویژگى اصلى این محدوده، کاهش میزان بارندگى سالانه و دماى هوا و افزایش ریزش برف است، که در نتیجه قسمتى از ریزش هاى جوى این نواحى به صورت برف تا اوایل دوره گرم در سطح زمین انباشته مى شود.
– آب و هواى سرد کوهستانى : در قلل کوهستان هاى مرتفع دامنهٔ شمالى البرز و در ارتفاع بالاى ۳۰۰۰ متر، دماى هوا به شدت پایین مى آید و یخ بندان هاى طولانى ایجاد مى شود و لذا این نواحى زمستان هایى سرد و طولانى و تابستان هایى کوتاه و خنک دارد. ریزش هاى جوى این نواحى غالباً به صورت برف است که در دورهٔ سرما روى هم انباشته مى شود و تا اواسط دورهٔ گرما نیز دوام مى آورد، به همین دلیل در قلل مرتفع منفرد مانند علم کوه، تخت سلیمان، دماوند، شاوار و پیر گردکوه شرایط تشکیل یخچال ها و انباشت دائمى برف فراهم است، به طورى که حتى در گرم ترین ماه هاى تابستان نیز ذخایر برف و یخ این نقاط باقى مى ماند.
جغرافیاى تاریخى استان
دربارهٔ تاریخ باستانى استان مازندران اطلاع زیادى در دست نیست و اساساً وضع اقلیمى آن اجازه نمى دهد ابینه و آثار معمارى پایدار بمانند. در جلگه هاى ساحلى مازندران آثار معتبرى از ادوار قبل از اسلام به دست نیامده و حتى از شهرهاى معتبر صدر اسلام (دورهٔ پادشاهان طبرستان و دیلم) هم به جز آمل و سارى یادگارى به جا نمانده است.
بعد از غلبهٔ آریایى هاى مهاجم و مهاجرت بومیان، ساکنان جدید پس از مدت ها ظاهراً زیر فرمان هخامنشیان قرار گرفتند. در کتیبهٔ بیستون سرزمین مازندران به نام «پشتخوارگی» و در اوستا «پذشخوارگر» آمده است و به نظر مى رسد که مازندران جزو قلمرو اشکانیان بوده است. هم زمان با فتوحات مسلمانان از سلسله هاى پادوسبانان، آل باوند و افراسیابیان نام برده شده است که در طبرستان یا قسمتى از آن حکومت مى کرده اند و استقلال نسبى داشته اند. مورخان دربارهٔ اولین حملهٔ مسلمین به طبرستان وحدت نظر ندارند. بنا به قول عده اى از نویسندگان در سال ۳۰ هجرى قمرى – زمان خلافت عثمان – اولین بار سعد بن عاص حاکم کوفه درصدد فتح طبرستان برآمد و سرانجام سواحل طبرستان، رویان و دماوند را به تصرف خود در آورد. در زمان مروان بن محمد (۱۳۲-۱۲۶ هـ. ق) آخرین خلیفهٔ بنى امیه، اهالى طبرستان علیه حکام عرب سر به شورش برداشتند.
در دوره خلافت ابوالعباس سفاح (۱۳۶-۱۳۲ هـ. ق) – اولین خلیفه عباسى – یکى از عاملان وى رهسپار طبرستان شد و با اهالى آن منطقه از طریق صلح و مدارا کنار آمد، لیکن در دورهٔ خلافت ابوجعفر منصور (۱۵۸-۱۳۶ هـ. ق) – دومین خلیفهٔ عباسى – مردم طبرستان براى چندمین بار سر به شورش برداشتند. سرانجام طبرستان کاملاً تحت اطاعت اعراب در آمد، ولى بعد از آن نیز در سرزمین طبرستان مانند سابق، مسکوکاتى با خط پهلوى ضرب شد. سرانجام در سال ۱۶۷ هجرى قمرى «ونداد هرمز» سلسلهٔ مستقلى در طبرستان تأسیس کرد. در قرن چهارم و پنجم هجرى، طبرستان میدان کشمکش سلسلهٔ آل زیار و آل بویه از یک طرف و سامانیان و غزنویان از طرف دیگر شده بود، اغلب اوقات طبرستان تحت ادارهٔ امراى آل زیار بود. در سال ۴۲۶ هجرى قمرى، سلطان مسعود غزنوى از طریق گرگان وارد طبرستان شد و صدمات و خسارات جانى و مالى زیادى به اهالى آن سامان وارد آورد. هنوز این خرابه ها ترمیم نشده بود که طغرل اول مؤسس سلسلهٔ سلجوقى به گرگان و طبرستان حمله ور شد.
در سال ۶۰۶ هجرى قمرى طبرستان از جمله «کبود جامه» به دست سطان محمد خوارزمشاه افتاد و اسپهبد کبود جامه به نام «رکن الدین کبود جامه» و فرزندانش به دست سلطان محمد خوارزمشاه اسیر شدند. زمانى که سلطان محمد خوارزمشاه از نبرد با سپاهیان مغول فرار مى کرد، رکن الدین، مغولان را به جایگاه سلطان محمد هدایت کرد و بر اثر این خوش مدمتى، از طرف مغولان به حکومت کبود جامه رسید و سرانجام توسط تیموریان بساط حکمرانى آنها نیز برچیده شد. بعد از درگذشت امیرتیمور، سادات مرعشى با کسب اجازه از شاهرخ میرزا (۸۵۰-۸۰۷ هـ.ق) به مازندران برگشتد و به عنوان امیران باج گزار این نواحى سلطنت کردند. سرانجام در زمان سلطنت شاه عباس اول به طور کلى قدرت سادات مرعشى از بین رفت.
پس از برچیده شدن بساط حکومت ملوک الطوایفى طبرستان که تا سال ۱۰۰۶ هجرى قمرى ادامه داشت، این منطقه در زمان حکومت شاه عباس اول و سلاطین بعدى سلسلهٔ صفوى به یکپارچگى حکومت محلى دست یافت. شاهان صفوى در طول هر سال به کرات به عنوان شکار و یا پس از احداث فرح آباد جهت استراحت به این منطقه سفر مى کردند. نادرشاه افشار براى مقابله با دشمنان، به ویژه دشمنان شمالى و روس ها، در مازندران یک کارخانه کشتى سازى دایر کرد و بر رونق هر چه بیشتر منطقه افزود. از دورهٔ فتحعلى شاه قاجار، به منطقهٔ سرسبز و زیبا و دل انگیز مازندران، به عنوان یک منطقهٔ استراحتى – تفریحى توجه گردید و ناصرالدین شاه طى دو سفر دستور تعمیر راه ها و کاروان سراها را صادر کرد. در دوران سلطنت پهلوى منطقهٔ مازندران مانند سایر مناطق کشور از راه هاى ارتباطى برخوردار شد و به علت شرایط محیطى و آب و هواى معتدل، چشم اندازهاى زیبا و نزدیکى اش به تهران، محل استراحت و تفریح قسمت اعظم مردم کشور شد.
وضعیت اجتماعى و اقتصادى استان
مطابق نتایج سرشمارى عمومى نفوس و مسکن آبان ماه ۱۳۷۵، جمعیت استان اندکى بیش از ۰۰۰‚۶۰۰‚۲ نفر است که از این تعداد ۴۵/۸۹ درصد در نقاط شهرى و ۵۴/۱۰ درصد در نقاط روستایى سکونت داشته و بقیه غیرساکن بوده اند. در همین زمان، از کل جمعیت استان، ۸۴۱‚۲۹۶‚۱ نفر مرد و ۱۶۷‚۳۰۵‚۱ نفر زن بوده اند. نسبت جنسى جمعیت استان برابر ۹۹ است، به عبارت دیگر، در این استان در مقابل هر ۱۰۰ نفر زن، ۹۹ نفر مرد وجود داشته است. از جمعیت این استان ۳۶/۳۳ درصد در گروه سنى کمتر از ۱۵ ساله، ۵۸/۹۳ درصد در گروه سنى ۶۴-۱۵ ساله، ۴/۶۹ درصد در گروه سنى ۶۵ ساله و بالاتر قرار داشته اند و سن بقیهٔ افراد نیز نامشخص بوده است.
در آبان ۱۳۷۵، از جمعیت استان ۹۹/۷۰ درصد را مسلمانان تشکیل مى داده اند. این نسبت در نقاط شهرى ۹۹/۵۷ درصد و در نقاط روستایى ۹۹/۸۰ درصد بوده است. در فاصلهٔ سال هاى ۱۳۶۵ تا ۱۳۷۵ تعداد ۲۴۶‚۳۴۷ نفر به استان وارد و یا در داخل آن جابه جا شده اند. محل اقامت قبلى ۲۵/۸۰ درصد مهاجران سایر استان ها، ۲۰/۱۰ درصد شهرستان هاى دیگر همین استان و ۵۳/۳۸ درصد در شهرستان محل سرشمارى بوده است. محل اقامت قبلى بقیهٔ افراد، خارج از کشور یا اظهار نشده است. در آبان ۱۳۷۵، از ۴۸۶‚۳۱۹‚۲ نفر جمعیت ۶ ساله و بالاتر استان، ۸۰/۷۸ درصد باسواد بوده اند. در سال مذکور، از شاغلان ۱۰ ساله و بالاتر ۳۱/۳۱ درصد در گروه کشاورزى، ۲۳/۸۷ درصد در گروه صنعت، ۴۰/۱۴ درصد در گروه خدمات فعالیت داشته اند و ۱/۷۷ درصد اظهار نشده و نامشخص گزارش شده است.
مازندران از نظر کشاورزى، دام پرورى، صید ماهى، جنگل دارى و صنایع و معادن، وضعیت نسبتاً ممتازى دارد. بیش از ۹۰۰ هزار هکتار از مساحت استان، زیرکشت برنج، پنبه، گندم، جو، دانه هاى روغنى (سویا)، مرکبات و چاى قرار دارد. حدود نیمى از محصول مرکبات کشور از مازندران تأمین مى شود. سیب، آلوى قطره طلا و گلابى از سایر میوه هاى استان هستند. در استان مازندران پرورش دام و انواع طیور هم به شکل سنتى و به هم به صورت صنعتى رواج دارد. مرتع قشلاقى، میان بند و ییلاقى آن از کانون هاى عمدهٔ رمه گردانى و زنبوردارى است. در نوار ساحلى و حاشیهٔ اراضى باتلاقى، پرورش گاو میش نیز رواج دارد. پرورش کرم ابریشم و تولید پارچه هاى ابریشمى نیز یکى دیگر از فعالیت اقتصادى در استان است. مجاورت استان مازندران با دریاى خزر و جریان رودخانه هاى متعدد در آن، زمینهٔ مساعدى را براى پرورش، تکثیر و صید انواع ماهى و توسعه شیلات فراهم آورد است. زغال سنگ، سرب، سنگ آهک، سنگ مرمریت، نمک آبى، پوکهٔ معدنى فلورین، بوکسیت و سیلیس از ذخایر معدنى استان هستد که برخى از آن ها به طور وسیعى بهره بردارى مى شود. در استان مازندران صنایع نساجى، غذایى، ساختمانى و الکتریکى توسعهٔ قابل توجهى یافته اند. گسترش صنایع وابسته به کشاورزى، جنگل و تولید مواد غذایى نیز زمینه هاى بسیار مناسبى دارند، ولى از استقرار صنایع سنگین، به ویژه صنایع آلوده کننده به دلیل حساسیت محیط استقبال چندانى به عمل نیامده است. صنایع دستى استان مازندران شامل قالى بافى، گلیم بافى، حصیربافى، چادر شب و جوراب پشمى، نخ ریسى، پارچه بافى، نمد، زیلو، جاجیم، ظروف گلى و وسایل چوبى است که مواد خام آن ها در محل تهیه مى شود.


نظر کاربران
29 نظرثبت شده است
  • فاطمه
    ۳۱ شهریور ۱۳۹۷
    ممنونننننن...
  • رضا فروتن
    ۳۱ شهریور ۱۳۹۷
    برای ارسال بار باید تشریف بیرید ترمینال...
  • فرشاد
    ۳۰ شهریور ۱۳۹۷
    ممنون...
  • nasim
    ۲۹ شهریور ۱۳۹۷
    یه بار دارم برای زاهدان میخوام بیان درب منزل ازم تحویل بگیرن و رسید بدن کجا باید تماس بگیرم ؟...