استان فارس

موقعیت جغرافیایى و تقسیمات سیاسى استان
استان فارس در جنوب منطقه مرکزى ایران بین مدارهاى ۲۷ درجه و دو دقیقه و ۳۱ درجه و ۴۲ دقیقهٔ عرض شمالى و ۵۰ درجه و ۴۲ دقیقه و ۵۵ درجه و ۳۸ دقیقهٔ طول شرقى از نصف النهار گرینویچ قرار گرفته است. این استان از شمال با استان اصفهان و یزد، از مغرب با استان هاى کهگیلویه و بویراحمد و بوشهر، از جنوب با استان هرمزگان و از شرق با استان کرمان همسایه است.
براساس آخرین تقسیمات کشورى، استان فارس با مرکزیت شیراز شامل ۱۶ شهرستان، ۴۸ شهر، ۶۰ بخش و ۱۸۵ دهستان بوده است. مساحت این استان در حدود ۱۳۳ هزار کیلومترمربع است. شهرستان هاى استان فارس عبارت اند از : آباده، استهبان، اقلید، بوانات، جهرم، داراب، سپیدان، شیراز، فسا، فیروزآباد، کازرون، لار، لامرد، مرودشت، ممسنى و نى ریز.
جغرافیاى طبیعى و اقلیم استان
کوه هاى زاگرس با جهت شمال غربى – جنوب شرقى استان فارس را به صورت منطقهٔ ویژهٔ کوهستانى درآورده است. قسمت عمدهٔ این ناهموارى ها بر اثر یک سلسله حرکات شدید کوهزایى ایجاد شده و تحت تأثیر عوامل فرسایشى نظیر بادهاى تند و آب هاى روان به صورت کنونى درآمده است. استان فارس را مى توان به دو ناحیهٔ مشخص طبیعى تقسیم کرد:
– ناحیهٔ شمالى و شمال غربى که از ارتفاعات به هم پیوسته اى تشکیل شده و گردنه هاى صعب العبور و دره هاى عمیق دارد.
– ناحیهٔ جنوب و جنوب شرقى که در فاصلهٔ میان رشته کوه هاى فرعى قرار گرفته و شامل دشت هاى حاصل خیز شیراز، کازرون، نى ریز، مرودشت و مرکزى است که مزارع آن ها از طریق رودهاى متعددى آبیارى مى شوند.
ارتفاعات استان فارس به چهار گروه مهم تقسیم مى شوند:
۱. ارتفاعات شمال و شمال غربى که از کوه هاى سمیرم شروع مى شود، تا غرب آباده ادامه مى یابد و به کوه عظمت که گردنهٔ معروف کولى کُش در آن واقع شده است، ختم مى شود. ارتفاعت برم فیروز نیز در این ناحیه واقع شده و از سپیدان آغاز و به ارسنجان منتهى مى گردد.
۲. ارتفاعات مرکزى که کوه هاى اطراف شیراز (سبزپوشان و بمو) و نیز کوه هاى مهارلو، خرمن کوه فسا و تودج را در بر مى گیرد.
۳. ارتفاعات غربى که در امتداد ارتفاعات کهگیلویه تا کوه هاى ممسنى در دشت ارژن (کوهمره سرخی) ادامه مى یابد و به کوه هاى سفیدار در فیروز آباد متصل مى شود.
۴. ارتفاعات جنوبى نیز شامل کوه هاى داراب و ارتفاعات بالنگستان یا هنگستان و کوه هاى لارستان است.
در استان فارس، تحت تأثیر ویژگى هاى توپوگرافیک، سه ناحیه آب و هوایى مشخص پدیدار شده است:
۱. ناحیهٔ کوهستانى شمال، شمال غرب و غرب : داراى زمستان هاى سرد معتدل و پوشش گیانى قابل توجه است. میزان بارندگى این ناحیه در حدود ۴۰۰ تا ۶۰۰ میلى متر در سال گزارش شده است.
۲. ناحیهٔ مرکزى : این ناحیه در زمستان ها آب و هواى نسبتاً معتدل توأم با بارندگى و در تابستان ها، هوایى گرم و خشک دارد. آب و هواى این ناحیه به علت کاهش نسبى ارتفاعات نسبت به شمال و شمال غرب کم و کیف متفاوتى دارد. میزان باران این ناحیه بین ۲۰۰ تا ۴۰۰ میلى متر در سال است. شهرهاى شیراز، کازرون، فسا و فیروزآباد در این ناحیه قرار گرفته اند.
۳. ناحیهٔ جنوب و جنوب شرقى : به علت کاهش ارتفاع و عرض جغرافیایى و نحوهٔ استقرار کوه ها، میزان بارندگى این ناحیه در فصل زمستان نسبت به دو فصل بهار و پائیز کمتر است. هواى این ناحیه در زمستان ها معتدل و در تابستان ها بسیار گرم است. میزان بارندگى سالانهٔ آن نیز ۱۰۰ تا ۲۰۰ میلى متر است. شهرهاى لار، اِوَز و خُنج جزو این ناحیهٔ خشک به شمار مى روند.
براساس گزارش سال ۱۳۷۱ ایستگاه سینوپتیک شیراز، متوسط حرارت این شهر ۱۶/۸۵ درجه و حداکثر و حداقل مطلق دماى آن به ترتیب ۲۹/۲ و ۴/۷۴ درجهٔ سانتى گراد است. براساس همین گزارش، متوسط میزان بارندگى ماهانهٔ منطقه ۴۸/۴۵ میلى متر است که حداکثر آن با ۱۸۴/۲ میلى متر در آذرماه و حداقل آن با صفر میلى متر در ماه هاى تیر، مهر و آبان است. متوسط رطوبت نسبى این ناحیه حداکثر ۸۴/۵ و حداقل ۱۲/۵ درصد است. تعداد روزهاى یخبندان در طول سال نیز ۳۴ روز گزارش شده است.
استان فارس تحت تأثیر بادهاى شمالى، غربى، جنوبى و محلى نیز قرار دارد. به طورى که جریان توده هاى هوایى آن به چهار گروه تقسیم مى شود:
– بادهاى شمالى که از سیبرى به ایران مى وزند و بسیار سرد و خشک هستند و باعث برودت هوا در زمستان، به ویژه در مناطق کوهستانى مى شود.
– بادهاى غربى که از اقیانوس اطلس و دریاى مدیترانه به سوى ارتفاعات زاگرس مى وزند و جزو بادهاى باران آورى هستند که سبب ریزش برف و باران مى شوند. این بارندگى از اواسط پائیز آغاز مى شود و تا اواسط بهار ادامه پیدا مى کند.
– توده هاى هواى جنوبى که از عربستان به سوى استان فارس مى وزند. این توده ها گرم و خشک اند و سبب افزایش دما در تابستان مى شوند.
– بادهاى محلى که از سمت کوهستان به دشت مى وزند و عکس این مسیر را مى پیمایند. نام یکى از آن ها باد قهره است که در ممسنى در امتداد رودخانهٔ فهلیان مى وزد.
جغرافیاى تاریخى استان
منطقهٔ فارس، یکى از قدیمى ترین مراکز تمدن ایران است. فارس در کتیبه هاى هخامنشى به صورت پارسه و در نوشته هاى یونانى به شکل پرسیس آمده و معرب آن فارس است. یونانیان نام ایالت پرسیس را به اشتباه بر تمام ایران اطلاق مى کردند. تا این اواخر هم اروپائیان این اشتباه را تکرار مى کردند.
پارسى ها مردمانى آریایى نژاد بودند که تاریخ ورودشان به این سرزمین دقیقاً روشن نیست. از کتیبه هاى به جاماندهٔ پادشاهان آشورى چنین برمى آید که پارسى ها، مانند مادها، مدت ها تحت تسلط آشورى ها بوده و در اطراف دریاچهٔ ارومیه یا در کرمانشاه کنونى سکونت داشته اند. این قوم به احتمال زیاد، در حدود ۷۰۰ سال قبل از میلاد رهسپار نواحى جنوبى ایران شده و در سرزمین فارس امروزى سکونت گزیده است. بر پایهٔ اسناد و مدارکى که از حفریات شوش به دست آمده و نیز براساس آثارى که از بابلى ها بر جاى مانده است، کوروش در عیلام و انزان سلطنت داشته و پس از وى، پسرش چیش پیش (۷۴۰-۶۷۵ ق.م) پادشاه پاس و انزان بوده است. پس از درگذشت چیش پیش، سلسله هخامنشى به دو شعبه تقسیم شد: یک شعبهٔ آن در پارس و شعبهٔ دیگر در عیلام و انزان سلطنت کردند.
در سال ۵۵۳ ق.م کوروش اول به فرمانروایى سلسلهٔ ماد پایان داد و از اتحاد ماد و پارس دولت بزرگ هخامنشى را به وجود آورد : (۵۵۹-۵۲۹ ق.م) هخامنشیان تا مرگ داریوش سوم (۳۳۱ ق.م) در حدود ۲۱۹ سال بر ایران حکومت کردند و سرانجام به دست اسکندر مقدونى منقرض شدند. پس از مرگ ناگهانى اسکندر در سال ۳۲۲ ق.م حکومت ایران دچار آشفتگى شد و سلطنت هخامنشیان، در سال ۳۱۲ ق.م، به دست سلوکوس افتاد. با این همه، پارس تا زمان آنتینو خوش چهارم جزو قلمرو سلوکى بود. هنگامى که وى در سال ۱۶۴ ق.م درگذشت، پارس استقلال یافت. شاهان پارس در دورانى که سلاطین اشکانى صاحب قدرت بودند از آن ها اطاعت مى کردند. با این وجود پارس هرگز ضمیمهٔ متصرفات اشکانیان نشد. از پادشاهان پارس، سکه هایى به دست آمده است که تقریباً اسامى همهٔ پادشاهان محلى را مى توان از روى آن سکه ها روشن کرد.
ظاهراً پس از اینکه در سال ۲۸ هـ.ق استخر و فیروزآباد به تصرف اعراب درآمد، تمامى فارس ضمیمهٔ متصرفات اعراب شد و به تدریج مردم فارس نیز مسلمان شدند. اعراب فاتح تقسیم ایالت فارس را به پنج ولایت که هر یک را یک کوره مى گفتند، از ساسانیان به ارث بردند و این تقسیم بندى، تا حملهٔ مغولان باقى ماند.
پنج کورهٔ فارس عبارت بودند از:
– کورهٔ اردشیر خوره که مرکز آن شیراز بود.
– کورهٔ شاپور خوره که مرکز آن شهر شاپور بود.
– کورهٔ قباد خوره یا ارجان که مرکز آن ارجان بود.
– کورهٔ استخر که مرکز آن پرس پولیس بود.
– کورهٔ دارابجرد (داراب گرد) که مرکز آن شهرى به همین نام بود.
از قرن دهم و یازدهم که ایران در سایهٔ حکومت سلسلهٔ صفوى آرامش و انتظام نسبى یافت و روابط اش با کشورهاى غربى که از قرن نهم هجرى شروع شده بود، ادامه یافت، بسیارى از سیاحان خارجى از شیراز و فارس دیدن کردند که گزارش هاى آن ها بعضاً بسیار خواندنى و جالب توجه است.
اشاره اى کوتاه به تاریخ شهرستان هاى استان فارس، سیماى تاریخى این استان را بیش از پیش ترسیم خواهد کرد.
وضعیت اجتماعى و اقتصادى استان
براساس سرشمارى عمومى نفوس و مسکن سال ۱۳۷۵ استان فارس ۰۳۶‚۸۱۷‚۳ نفر جمعیت داشته است که از این تعداد ۵۶/۷ درصد برابر ۱۱۹‚۱۶۳‚۲ در نقاط شهرى و ۴۱/۹ درصد برابر ۹۱۳‚۵۹۸‚۱ نفر در نقاط روستایى ساکن بوده اند. در حدود ۱/۴ درصد از جمعیت استان که جمعیتى معادل ۰۰۴‚۵۵ نفر را در بر مى گیرد، غیرساکن (عشایر کوچرو و رمه گردان) گزارش شده است.
به استناد همین آمارگیرى، از کل جمعیت استان در حدود یک میلیون و ششصد و چهل هزار نفر مرد و یک میلیون و هشتصد و هفتاد و شش نفر دیگر زن بوده اند که نسبت جنسى آن معادل ۱۰۳/۴ نفر است. تعداد خانوارهاى استان در سال ۱۳۷۵ برابر ۲۲۹‚۷۵۵ خانوار بوده است که تعداد ۲۷۲‚۴۴۸ خانوار آن به مناطق شهرى و ۱۴۹‚۲۹۷ خانوار آن به مناطق روستایى تعلق داشته و ۹۸۰۸ خانوار دیگر نیز جمعیت غیرساکن بوده اند. به استناد همین اطلاعات، متوسط بعد خانوار در کل استان ۵ نفر، در مناطق شهرى ۴/۸، در مناطق روستایى ۵/۴ و در بین جمعیت غیرساکن ۵/۶ نفر بوده است.
تراکم نسبى جمعیت استان ۳۸/۷ نفر در هر کیلومتر است که با توجه به ۳۳/۹ نفر شاخص ملى، ۵/۲ نفر بیشتر نشان مى دهد.
توزیع جمعیت شهرى استان در ۴۸ شهر، نشانگر گسترش قابل توجه شهرنشینى در محدودهٔ استان است، ولى هنوز هم در مناطقى از استان، جمعیت عشایرى همچنان با کوچ نشینى زندگى مى کنند. مهمترین ایلات عشایرى استان که بخشى از جمعیت آن هنوز هم اسکان نیافته اند، ایل قشقایى، و نیز ایلات خمسه، ممسنى و کهگیلویه هستند که اجمالى از وضعیت اجتماعى آنان در زیر مورد اشاره قرار مى گیرد:
ایل قشقایى : دربارهٔ منشأ این ایل، نظرات متفاوت وجود دارد. قشقایى ها مهم ترین ایل کوچنده منطقهٔ فارس محسوب مى شوند و مشتمل بر دوازده طایفه اند. بعضى از صاحب نظران، قشقایى ها را از مغول هایى مى دانند که در زمان سلطنت چنگیزخان از ترکستان مهاجرت کرده و در زمان نادرشاه در فارس سکنى گزیده اند. بدون هیچ ادعایى و به احتمال قوى، قشقایى ها دنباله قبیله اى قدیمى در ترکیهٔ آسیایى (شرق ترکیه) به نام قبیلهٔ خلج هستند که در عراق عجم در جنوب ساوه سکونت داشتند. بخشى از این ایل بزرگ به قسمت هاى مختلف تقسیم و در منطقهٔ فارس پخش شدند. به همین دلیل، نام «قشقایی» که در زبان ترکى به معنى «فرارى یا فرار کرده» است، به آن ها اطلاق مى شود. دلیل این مدعا، تیره اى از ایل قشقایى است که در شمال منطقهٔ فارس مستقر شده و در بلوک قونقرى، آبادى نشین شده است. این تیره به نام قدیمى «خلج» معروف است و گویش ترکى خود را نیز حفظ کرده است.
ایلات خمسه سه ایل بزرگ ترک زبان به نام هاى اینالو، بهارلو و نفر هستند، یک ایل عرب زبان شامل دو طایفه عرب جیاره و عرب شیبانى و یک ایل فارسى زبان موسوم به باصرى را در بر مى گیرند. از ترکیب این پنج ایل، ایلات خمسه شکل گرفته است. نحوهٔ زندگى آن ها ساده است و ییلاق و قشلاق آنها از جنوب آباده و مرودشت تا فسا را در بر مى گیرد. از میان این ایلات، ایل بهارلو یکجانشین شده اند و در کناره هاى رود داراب زندگى مى کنند.
ایلات ممسنى از چهار طایفهٔ تکش، جاویدى، دشمن زیارى و رستم تشکیل شده اند. قلمرو این ایلات از کهگیلویه در شمال تا کازرون در جنوب گسترده است. نحوهٔ زندگى آنان ساده و تابع معیشت عشایرى است.
ایلات کهگیلویه از طوایف کهگیلویه اند و به سه ایل آقاجرى، بادى و جاکى تقسیم مى شوند. قلمرو این ایلات از کهگیلویه در شمال غربى فارس تا مناطق گرمسیر گسترده است. یکى از تیره هاى بزرگ جاکى، ایل بویراحمدى است که به زبان لرى تکلم مى کنند و قلمرو آن ها نواحى شمال شهرستان ممسنى است که با ایلات ممسنى نیز در ارتباط هستند.
استان فارس سهمى عمده در بخش هاى اقتصادى کشور به ویژه کشاورزى و صنعت دارد. طبق گزارش آمارنامهٔ کشاورزى، این استان با ۰۵۹‚۰۲۵‚۱ هکتار سطح زیر کشت پس از استان هاى آذربایجان شرقى و خراسان، رتبهٔ سوم را در کل کشور دارد. براساس همین آمارنامه، این استان با ۱۲/۵۹ درصد تولید گندم رتبهٔ دوم را در کشور دارد.
در بخش صنعت، استان فارس پس از استان هاى تهران، مازندران، اصفهان، مرکزى و خراسان داراى مقام ششم در کشور است.
ترکیب صنعتى استان عمدتاً از صنایع الکترونیکى، شیمیایى، ریسندگى، بافندگى و صنایع غذایى تشکیل شده است. بیشترین سهم صنایع الکترونیکى به کارخانه هاى مخابراتى ایران (کُما) تعلق دارد که از سال ۱۳۴۸ در این استان شروع به تولید کرده است.
کارخانه لاستیک سازى دنا (بریجستون) یکى از چهار تولیدکنندهٔ بزرگ لاستیک سازى ایران، در این استان قرار گرفته است. در زمینهٔ صنایع ریسندگى، بافندگى و چرم سازى، این استان با ۵۰ کارگاه بزرگ و کوچک، سهمى عمده در تولید محصولات نساجى و فرشبافى دارد. همراه با تولید محصولات کشاورزى، صنایع غذایى نیز که یکى از نیازهاى مبرم کشور است، رشدى چشمگیر یافته است. براساس اطلاعات موجود، بیش از ۲۰۰ واحد صنایع غذایى در این استان فعالیت دارند که تولید مواد غذایى نظیر روغن، قند، شکر، گوشت و … را برعهده دارند.
پالایشگاه شیراز از سال ۱۳۵۲ آغاز به کار کرده و فرآورده هایى مانند گاز مایع، بنزین معمولى، بنزین سوپر و … را تولید مى کند. در سال هاى اخیر صنعت پتروشیمى استان نیز توسعهٔ قابل توجهى یافته است.
بررسى وضعیت کشاورزى و صنعتى استان گویاى آن است که این منطقه پتانسیل بالایى از نظر تولید محصولات کشاورزى و صنعتى دارد که با اندکى توجه مى تواند به رونق اقتصادى بیش از پیش استان منجر شود.


نظر کاربران
29 نظرثبت شده است
  • فاطمه
    22 سپتامبر 2018
    ممنونننننن...
  • رضا فروتن
    22 سپتامبر 2018
    برای ارسال بار باید تشریف بیرید ترمینال...
  • فرشاد
    21 سپتامبر 2018
    ممنون...
  • nasim
    20 سپتامبر 2018
    یه بار دارم برای زاهدان میخوام بیان درب منزل ازم تحویل بگیرن و رسید بدن کجا باید تماس بگیرم ؟...