استان سمنان

موقعیت جغرافیایى و تقسیمات سیاسى استان
استان سمنان با وسعتى برابر ۵۱۵‚۹۸ کیلومترمربع، ۵/۸ درصد مساحت کل کشور است. این استان از نظر مساحت، ششمین استان کشور است و وسعت آن به حدود چهار برابر استان تهران مى رسد.
استان سمنان بین مدارهاى ۳۴ درجه و ۱۷ دقیقه تا ۳۷ درجهٔ عرض شمالى و ۵۱ درجه و ۵۸ دقیقه تا ۵۷ درجه و ۵۸ دقیقهٔ طول شرقى قرار دارد. استان سمنان با مرکزیت شهر سمنان، از شمال به استان مازندران، از جنوب به استان اصفهان، از شرق به استان خراسان و از غرب به استان تهران محدود شده است.
استان سمنان در حال حاضر داراى ۴ شهرستان، ۱۴ شهر، ۱۰ بخش و ۲۸ دهستان است. شهرستان هاى آن عبارت اند از : سمنان، شاهرود، دامغان و گرمسار. شهرهاى تابعهٔ استان نیز چنین اند : سمنان، مهدى شهر، شهمیرزاد، سرخه، شاهرود، بسطام، تجن، کلاته، خیج، میامى، بیارجمند، دامغان، گرمسار، ایوانکى و آرادان.
جغرافیاى طبیعى و اقلیم استان
استان سمنان در دامنه هاى جنوبى سلسله جبال البرز قرار گرفته است. ارتفاع آن از شمال به جنوب کاهش مى یابد و به دشت کویر ختم مى شود.
رشته کوه هاى البرز، از کوه هاى طالش در غرب شروع و تا ارتفاعات خراسان در شرق کشیده شده است. این رشتهٔ ممتد، از نظر نحوهٔ استقرار در شرق و غرب تفاوت هایى پیدا کرده است. جهت کوه ها در غرب تا حبله رود از شمال غربى به سوى جنوب شرقى است، در حالى که در شرق این رودخانه امتداد این کوه ها جهت معکوس دارد، یعنى از جنوب غربى به طرف شمال شرقى امتداد دارد. این دیوارهٔ بلند و طولانى، مانند قوسى بزرگ است که به سمت شمالى گشوده شده و مناطق پست و مسطح اطراف دریاى خزر را از فلات مرتفع مرکزى ایران ( از جمله استان سمنان) جدا کرده است. کوه هاى پراکنده جنوبى استان سمنان که متشکل از تپه هاى اواخر دوران ترشیارى هستند، دشت هایى مانند گرمسار، ایوانکى، چاله دامغان، میامى و مخروط افکنهٔ شاهرود را به وجود آورده اند.
در یک تقسیم بندى کلى مى توان استان سمنان را به دو بخش کوهستانى و دشت هاى پایکوهى تقسیم کرد:
نواحى کوهستانى از مهم ترین و کارآمدترین ناحیه هاى داراى امکانات معدنى هستند که براى گذران اوقات فراغت مردم نیز مناسب اند. در دشت هاى پایکوهى استان، بسیارى از شهرهاى باستانى جاى گرفته اند.
خصوصیات جوّى استان سمنان نشانگر تنوع در اقلیم آن است. این تنوع اقلیمى، به دو شکل خود را نشان مى دهد:
– اقلیم نیمه بیابانى شدید که اقلیم مختص دشت ها، کویر نمک و قسمت هایى از فلات شمالى و مرکز ایران است و بخش هایى از استان سمنان از جمله گرمسار و بن کوه را در بر گرفته است. در این نقاط، میزان بارش و نزولات جوّى اندک است و معمولاً بارندگى آن در اوایل بهار و در بعضى از سال ها در تابستان نیز به وقوع مى پیوندد.
– اقلیم نیمه بیابانى خفیف که علاوه بر بخش هاى مختلف ایران، قسمت هایى از خراسان، سمنان ، شاهرود و دامغان را نیز در بر مى گیرد. بارندگى در این نواحى، معمولاً در پائیز و بهار نیز صورت مى گیرد، ولى بیشترین بارندگى در فصل زمستان روى مى دهد.
استان سمنان، تحت تأثیر جریان هاى هوایى گرم و خشک دشت کویر است ولى عواملى چون دورى از دریا، جهت و امتداد کوه ها، ارتفاع مکان و وزش بادها نیز در آب و هواى آن مؤثرند.
در این استان، سه نوع آب و هوا را مى توان مشخص کرد:
– قسمت شمالى شامل شاهرود، دامغان، مهدى شهر و شهمیرزاد، در زمستان هوایى خشک و مرطوب و در تابستان وضعیتى معتدل دارد.
– قسمت جنوبى شامل گرمسار و جنوب شهرستان سمنان، در تابستان ها هواى بیابانى و نسبتاً گرم و خشک و در زمستان ها هواى سرد دارد.
– قسمت شمال شرقى شامل میامى و حسین آباد کالپوش، در تابستان هواى معتدل و مرطوب و در زمستان هواى سرد دارد.
میانگین حرارت سالانه شهر سمنان ۱۷/۸ درجه، شاهرود ۱۴/۱ و گرمسار ۱۷/۵ درجهٔ سانتى گراد است. با توجه به این ارقام، سردترین شهرها از میان چهار شهر استان، شاهرود و سپس دامغان و گرم ترین شهر، سمنان و سپس گرمسار است. میانگین حداکثر مطلق درجهٔ حرارت در ماه هاى تیر و مرداد که گرم ترین ماه هاى سال در استان سمنان است به ۲۵ درجهٔ سانتى گراد و میانگین حداقل درجهٔ حرارت در ماه هاى دى و بهمن که سردترین ماه هاى سال استان است به زیر ۱۱ درجهٔ سانتى گراد مى رسد. همچنین اختلاف حداکثر مطلق درجهٔ حرارت بین گرم ترین و سردترین ماه هاى سال به ۳۱ درجهٔ سانتى گراد مى رسد.
در استان سمنان، نزولات جوى بسیار کم و غالباً به صورت ریزش باران است و میزان آن به طور متوسط به ۱۴۵ میلى متر در سال مى رسد. با توجه به اینکه میزان رطوبت نسبى با بارندگى نسبت مستقیم دارد، لذا میزان رطوبت از غرب به شرق استان و از جنوب به شمال افزایش مى یابد. به طورى که درصد رطوبت نسبى در شاهرود ۴۹ و در گرمسار ۴۰ درصد است.
شاهرود در میان شهرستان هاى مهم استان با ۱۶۱/۱ میلى متر بارش سالانه بیشترین و دامغان با ۱۲۰/۲ میلى متر کم ترین میزان بارندگى را دارند.
تنوع ناهموارى و مجاورت کویر و کوهستان در محدودهٔ استان سمنان (علاوه بر بادهاى محلی) موجب پیدایش بادهاى غربى و کویرى هم شده است.
بادهاى مهم استان عبارت اند از:
– بادهاى غربى : این بادها معمولاً مرطوب اند و در ماه هاى سرد سال از غرب تا شمال غربى مى وزند.
– بادهاى کویرى : این بادها معمولاً از مناطق کویرى و بیشتر در ماه هاى گرم سال مى وزند و موجب افزایش درجهٔ حرارت و خشکى هوا مى شوند.
استان سمنان به علت تنوع جغرافیایى، داراى آب و هوایى متفاوت است. به این صورت که در نواحى کوهستانى هوا سرد، در دامنه کوه ها معتدل و در کنار کویر گرم است. در دامغان به علت وزش بادهاى شدید شمالى و بارندگى در نواحى گرگان و مازندران، زمستان ها سرد و تابستان ها معتدل، در سمنان تابستان ها گرم و زمستان ها معتدل، در شاهرود با توجه به پستى و بلندى هاى آن، در قسمت شمالى سرد، در قسمت مرکزى معتدل و در قسمت جنوبى گرم است. در گرمسار نیز تغییرات فصل خیلى زیاد است. تابستان هاى این ناحیه بسیار گرم و خشک و زمستان هاى آن نسبتاً سرد و بارانى است.
جغرافیاى تاریخى استان
استان سمنان در دوران باستان، بخشى از چهاردهمین ایالت تاریخى ورن (ورنه) از تقسیمات شانزده گانه اوستایى بود. برخى از دانشمندان این ایالت را گیلان فعلى مى دانند، ولى قدر مسلم این که ورن یا ورنه متشکل از صفحات جنوبى البرز و خوار شمال سمنان، دامغان، خوار، دماوند، فیروزکوه، شهمیرزاد، لاسگرد، ده نمک و آهوان، قوشه، ویمه و نقاط کوهستانى مازندران بوده است.
در تمام دوره حکومت مادها و هخامنشیان، کومیسنه یا کومیشان (قومس بعد از اسلام) جزو ایالت بزرگ پارت یا پرتو به شمار مى رفت. در این دوره سمنان شهر سرحدى ایالت هاى پارت و ماد محسوب مى شد. به همین علت برخى از مورخان، زمانى این شهر را جزو مادها و گاهى جزو پارت ها به حساب مى آورند.
این ایالت که در زمان ساسانیان به پشتخوارگر تغییر نام داده شامل همان شهرهایى بود که در ایالت ورن وجود داشتند. حد غربى این ایالت، خوار (گرمسار فعلی)، حد شرقى آن شاهرود و حد شمالى ایالت پشتخوارگر، کوهستان هاى جنوبى طبرستان بود.
سمنان در دوره هاى بعد از اسلام جزو سرزمین تاریخى قومس (کومش) به شمار مى آمد. نام جغرافیایى قومس تا اواخر دوران قاجاریه بر سر زبان ها بود، لیکن در دوران حکومت رضاخان، سمنان در شمار شهرهاى استان دوم، یعنى مازندران در آمد.
در آغاز سال ۱۳۴۰ هجرى شمسى، طبق تصویب نامه هیأت وزیران ایالت کومش سمنان، دامغان، شاهرود، بسطام، سنگسر (مهدى شهر فعلی) و شهمیرزاد و نقاط تابعهٔ آن ها از نظر تقسیمات کشورى به نام فرماندارى کل سمنان نامگذارى شد و مرکز حکومت آن نیز در شهر سمنان مستقر شد.
در سال ۱۳۵۵ هجرى شمسى طبق تصمیم دولت وقت، با اضافه شدن دماوند، فیروزکوه، گرمسار و ورامین فرماندارى کل سمنان به استان تبدیل شد و مرکز آن نیز کماکان شهر تاریخى سمنان باقى ماند. البته طبق تقسیمات کشورى سال هاى اخیر، سه شهر دماوند، فیروزکوه و ورامین از استان سمنان جدا شدند.
وضعیت اجتماعى و اقتصادى استان
براساس آمارگیرى جارى جمعیت سال ۱۳۷۰، جمعیت استان سمنان ۲۴۱‚۴۵۷ نفر بود که از این تعداد ۰۰۰‚۲۸۲ نفر (۶۱/۷ درصد) در مناطق شهرى و ۰۰۰‚۱۷۵ نفر دیگر (۳۸/۳ درصد) در مناطق روستایى سکونت داشتند.
شهرستان شاهرود در چهار دوره سرشمارى (۷۰-۶۶-۵۵-۱۳۴۵) بیشترین تعداد جمعیت را، نسبت به سه شهرستان دیگر، داشت. در این چهار دوره به ترتیب ۴۳/۴، ۴۴/۱ و ۴۴/۳۳ درصد از کل جمعیت استان سمنان در شهرستان شاهرود جاى داشتند. در رتبه دوم از نظر تعداد جمعیت، شهرستان سمنان با ۲۴/۲، ۲۴/۴، ۲۵/۷، ۲۶/۲۶ درصد از کل جمعیت استان قرار داشت. شهرستان دامغان و گرمسار به ترتیب در رتبه سوم و چهارم از نظر تعداد جمعیت نسبت به کل جمعیت استان قرار داشتند.
از نظر تراکم نسبى جمعیت، در سال ۱۳۷۰ در هر کیلومتر مربع در کل استان پنج نفر زندگى مى کردند. کم ترین تراکم مربوط به شهرستان شاهرود با ۳/۹۴ نفر و بیشترین تراکم مربوط به شهرستان گرمسار برابر ۷/۰۳ نفر در هر کیلومترمربع بود. با توجه به آمارهاى ارائه شده در خصوص تراکم نسبى جمعیت، مشخص مى شود که اولاً توزیع جمعیت و تراکم آن در این استان یکسان نیست و در ثانى، آهنگ افزایش آن با مقایسه تراکم نسبى سال هاى گذشته از میزان مساوى تبعیت نمى کند، بلکه توزیع آن در شهرستان هاى مختلف بیشتر تابع عوامل طبیعى، اقتصادى و متأثر از عوامل اجتماعى، ادارى و سیاسى است.
در سال ۱۳۷۰ نسبت جنسى جمعیت استان ۱۰۵/۴ بود. در این سال پائین ترین نسبت جنسى در گروه هاى عمده سنى در گروه ۲۹-۲۵ ساله و برابر ۹۸ بود و بالاترین نسبت جنسى در گروه هاى عمده سنى در گروه سنى ۶۵ ساله و بیشتر، برابر ۱۲۰ نفر بود. کم ترین تعداد زن در گروه سنى ۶۵ ساله به بالا نسبت به تعداد مردان بود. همچنین کم ترین مرد در گروه عمده سنى ۲۹-۲۵ ساله نسبت به تعداد زنان بود.
استان سمنان از نظر اقتصادى جایگاهى در خور توجه را در اقتصاد کشور دارد. این استان به خاطر موقعیت جغرافیایى، اقلیم بیابانى و نیمه بیابانى و محدودیت هاى دیگر مانند آب و خاک، از موقعیت کشاورزى مطلوبى برخوردار نیست. از کل ۸۰۰‚۱۵۳‚۹ هکتار مساحت استان ، اراضى مستعد کشاورزى معادل ۲۲۰ هزار هکتار است. اراضى زیر کشت معادل ۶۰۰‚۱۸۶ هکتار (۸۳/۲ درصد آبى و ۱۶/۸ درصد دیم) است که این رقم تنها دو درصد مساحت استان است. از این مقدار در حدود ۵۹۶‚۱۷۲ هکتار زیر کشت محصولات سالانه است که عمده ترین آ ن ها به ترتیب گندم و جو، سیب زمینى، پنبه (وش) بومى و ورامینى، یونجه، اسپرس، شبدر و چغندرقند است.
استان سمنان با ۵/۵ میلیون هکتار مرتع و ۲/۵ میلیون واحد دامى یکى از قطب هاى دامپرورى کشور است. هر خانواده دامدار در استان طبق آمار سال ۱۳۶۷ به طور متوسط ۸۰ رأس گوسفند و بره یا بز و بزغاله داشت که تقریباً دو برابر شاخص مذکور در سطح کشور (۳۸ رأس) بود.
بخش صنعت استان به خاطر نزدیکى به استان تهران، دارا بودن شبکه ارتباطى پیشرفته و راه آهن با استان هاى تهران، خراسان، مازندران و جنوب کشور (به ویژه راه جدیدالاحداث استان سمنان به استان اصفهان) و کشف ذخایر معدنى مهم، طى سال هاى اخیر از اهمیتى ویژه برخوردار شده است.
استان سمنان یکى از قطب هاى صنعتى کشور است. براساس اطلاعات موجود علاوه بر واحدهاى صنعتى در حال تولید، نزدیک به ۱۳۹۰ واحد دیگر در دست احداث است. در حال حاضر ۵۰۵ واحد صنعتى با اشتغال ۷۲۸‚۱۳ نفر در سطح استان مشغول تولید هستند که از این تعداد، ۲۸۵ واحد در شهرستان سمنان (۵۶ درصد)، ۸۶ واحد در شاهرود (۱۷ درصد)، ۶۸ واحد در گرمسار (۱۳ درصد) و ۶۷ واحد دیگر در دامغان (۱۳ درصد) مستقر است.
از کل واحدهاى در حال تولید، صنایع کانى غیرفلزى با ۱۸۲ واحد و ۴۱۸۵ نفر اشتغال در مقام اول و صنایع سلولزى با ۲۱ واحد و اشتغال ۲۰۱ نفر در مقام آخر قرار دارند. در ضمن بیشترین اشتغال مربوط به صنایع نساجى و چرم با تعداد ۴۶۱۲ نفر است.
استان سمنان از نظر تنوع مواد معدنى یکى از مناطق غنى کشور به شمار مى آید. این استان در سال ۱۳۶۸ داراى ۶۱ معدن بود که از نظر تعداد بعد از خراسان و تهران و از نظر میزان استخراج (۲۴۴۳ هزار تن) در مقام پنجم کشور قرار داشت. براساس اطلاعات مربوط به سال ۱۳۷۰ تعداد معادن در حال بهره بردارى استان به ۷۳ فقره با میزان استخراج ۲۶۷۵ هزار تن رسید. معادن فعال استان را زغال سنگ، کرومیت، گچ، نمک، سیلیس، سولفات دوسود، دولومیت، پتاس، خاک هاى صنعتى، مس، سرب، روى، بوکسیت، منگنز، گوگرد، فسفات و غیره تشکیل مى دهند.


نظر کاربران
29 نظرثبت شده است
  • فاطمه
    ۳۱ شهریور ۱۳۹۷
    ممنونننننن...
  • رضا فروتن
    ۳۱ شهریور ۱۳۹۷
    برای ارسال بار باید تشریف بیرید ترمینال...
  • فرشاد
    ۳۰ شهریور ۱۳۹۷
    ممنون...
  • nasim
    ۲۹ شهریور ۱۳۹۷
    یه بار دارم برای زاهدان میخوام بیان درب منزل ازم تحویل بگیرن و رسید بدن کجا باید تماس بگیرم ؟...