استان تهران

موقعیت جغرافیایى و تقسیمات سیاسى استان
استان تهران با وسعتى حدود ۹۵۶‚۱۸ کیلومترمربع بین ۳۴ تا ۳۶/۵ درجهٔ عرض شمالى و ۵۰ تا ۵۳ درجهٔ طول شرقى واقع شده است. این استان از شمال به استان مازندران، از جنوب به استان قم، از شرق به استان سمنان و از غرب به استان قزوین محدود شده و مرکز آن شهر تهران است.
بر پایهٔ آخرین تقسیمات کشورى، استان تهران در سال ۱۳۷۵ داراى ۹ شهرستان، ۲۲ شهر، ۲۰ بخش، ۶۲ دهستان و ۱۹۴۷ آبادى است. شهرستان هاى آن عبارت اند از:
– شهرستان تهران: داراى دو بخش و دو دهستان (سولقان و سیاه رود) و یک شهر (تهران) است.
– شهرستان دماوند: داراى دو بخش و هشت دهستان (پشت کوه، حبله رود، شهرآباد، قزقان چاى، ابرشیوه، آب على، تارود و جمع آب رود) و چهار شهر (دماوند، رودهن، گیلان و فیروزکوه) است.
– شهرستان رى: داراى سه بخش و شش دهستان (حسن آباد، وهن آباد، قلعه نو، کهریزک، فشاپویه و غنى آباد) و یک شهر (حسن آباد) است.
– شهرستان ساوجبلاغ: شامل دو بخش و سیزده دهستان (بالا طالقان، میان طالقان، پایین طالقان، احمدآباد، برغان، تنکمان، جمال الدین، چندار، چهاردانگه، رامجین، سعیدآباد، نجم آباد و هیو) و دو شهر (نظرآباد و هشتگرد طالقان) است.
– شهرستان شمیرانات: داراى دو بخش و سه دهستان (رودبار قصران، لواسان بزرگ و لواسان کوچک) و دو شهر (لواسان و فشم) است.
– شهرستان شهریا:ر شامل دو بخش و یازده دهستان (اسماعیل آباد، امام زاده ابوطالب، منجیل آباد، اخترآباد، بى بى سکینه، جوقین، رزکان، فردوس، قائم آباد، ملارد و مویز) و سه شهر (رباط کریم، شهریار و شهر قدس) است.
– شهرستان ورامین: شامل سه بخش و هشت دهستان (بهنام پازوکى شمالى، بهنام سوختهٔ شمالى، فیلستان، بهنام سوختهٔ جنوبى، بهنام پازوکى جنوبى، بهنام وسط شمالى، بهنام عرب جنوبى و بهنام وسط جنوبی) و چهار شهر (ورامین، قرچک، پیشوا و پاک دشت جوادآباد) است.
– شهرستان اسلام شهر: شامل دو بخش و چهار دهستان (فیروز بهرام، چهاردانگه، ده عباس و صالح آباد) و یک شهر (اسلام شهر) است.
جغرافیاى طبیعى و اقلیم استان
استان تهران با رشته کوه هاى البرز از استان هاى شمالى ایران جدا شده است. بخش مرتفع البرز در مرز شمال استان به ۱۵۰۰ متر مى رسد که در سمت شمال غربى کشیده شده است. در ارتفاعات بالایى کوهستان البرز که داراى شیب نسبتاً تندى است، امکاناتى بسیار محدود براى دست یابى به منابع آب و کشاورزى وجود دارد. از این رو جمعیتى بسیار اندک در این نواحى ساکن شده اند. شهرستان و تقریباً همهٔ شهر دماوند در این ارتفاعات قرار گرفته است.
ارتفاع رشته کوه هاى البرز به سوى شرق افزایش مى یابد و در ارتفاع ۵۶۷۸ مترى (قلهٔ دماوند) به بالاترین حد خود مى رسد. قلهٔ دماوند در مرکز البرز قرار دارد و مرتفع ترین قله میان چکادهاى آسیاى غربى و اروپا است. قلهٔ دماوند آتشفشانى خاموش است که اکنون آخرین مرحله هاى پیش از خاموشى کامل را مى گذراند و خروج گازهاى گوگردى و چشمه هاى معدنى این ادعا را تأیید مى کند.
در شمال شرقى استان، کوه هاى سوادکوه و فیروزکوه قرار دارد و به ارتفاعات شهمیرزاد در شرق مى پیوندد.
دیوارهٔ جنوبى کوه هاى البرز مرکزى را در استان تهران کوه هاى لواسانات و قره داغ و کوه هاى شمیرانات که بلندترین نقطهٔ آن قلهٔ ۳۹۳۳ مترى توچال مى باشد، در بر گرفته است. از دیگر ارتفاعات استان مى توان به کوه هاى حسن آباد و نمک در جنوب، بى بى شهربانو و القادر در جنوب شرقى و ارتفاعات قصر فیروزه در شرق اشاره کرد.
موقعیت آب و هوایى استان تهران، چه در مناطق کوهستانى و چه در دشت ها، موجب پوشش گیاهى از نوع نیمه صحرایى شده است. بارندگیِ اندک و خشکى هوا باعث رشد خار و بوتهٔ استپ هاى صحرایى و نیمه صحرایى به ویژه در بلندى هاست.
نواحى جلگه اى و دشت هاى استان تهران با شیبى ملایم از شمال شرقى به سوى جنوب غربى کشیده شده است. این مناطق به علت هموار بودن، وضعیتى مناسب براى کشاورزى و تجمع کانون هاى زیستى فراهم آورده است.
دشت هاى گستردهٔ ایران در محدوده هاى ورامین، تهران و کرج گسترش یافته و شهرهایى پرشمار را در حوزه هاى خود پدید آورده است. دشت هاى استان تهران از هشتگرد آغاز مى شوند و تا دشت ورامین ادامه مى یابند. بخشى از این دشتِ آبرُفتى، در جنوب استان تهران واقع شده است که با ارتفاع ۷۹۰ متر از سطح دریا پست ترین قسمت استان است. این دشت ها از شمال به دامنه هاى جنوبى البرز و از جنوب به شوره زارها و حاشیهٔ کویر مرکزى و یا رودخانه هاى شور مى انجامند. پوشش گیاهى این ناحیه از گونه هاى گیاهى خاردار است.
در نواحى مختلف استان تهران به علت موقعیت ویژهٔ جغرافیایى، آب و هواى متفاوتى شکل گرفته است. سه عامل جغرافیایى در شکل گیرى آب و هواى آن نقش اساسى و تعیین کننده دارند:
۱. کویر یا دشت کویر که: در جنوب استان تهران قرار گرفته است و عاملى منفى به حساب مى آید. زیرا باعث گرما و خشکى هوا مى شود و به همراه خود گرد و غبار مى آورد.
۲. رشته کوه هاى البرز: که در شمال تهران واقع شده و باعث تعدیل آب و هوا مى شود و از این دیدگاه نقشى مثبت ایفا مى کند.
۳. بادهاى مرطوب و باران زاى غربى: که نقش آن در آب و هواى استان محسوس و مؤثر است، ولى نمى تواند به طور کامل نقش کویر را خنثى کند.
استان تهران را مى توان به سه بخش اقلیمى زیر تقسیم کرد:
– اقلیم ارتفاعات شمالى، که بر دامنه هاى جنوبى بلندى هاى البرزِ مرکزى، در ارتفاعى بالاى ۳۰۰۰ متر قرار گرفته و آب و هوایى مرطوب و نیمه مرطوب و سردسیر با زمستان هایى بسیار سرد و طولانى دارد. بارزترین نقاط این اقلیم، دماوند و توچال است.
– اقلیم کوه پایه ها، این اقلیم در ارتفاع دو تا سه هزار مترى از سطح دریا قرار گرفته است و آب و هوایى نیمه مرطوب و سردسیر با زمستان هایى به نسبت طولانى دارد. آب على، فیروزکوه، دماوند، گلندوک، سد امیرکبیر و درّهٔ طالقان در این اقلیم قرار دارند.
دماى متوسط سالانه در مناطق کوه پایه اى استان میان ۱۰ تا ۱۵ و در دشت هاى مجاور آن ۱۵ تا ۲۰ درجهٔ سانتى گراد است.
– اقلیم نیمه خشک و خشک که زمستان هاى کوتاه و تابستان هاى گرم دارد، در ارتفاعات کم تر از ۲۰۰۰ متر واقع شده است. هرچه ارتفاع کاهش مى یابد، خشکى محیط بیش تر مى شود. ورامین، شهریار و جنوب شهرستان کرج در این اقلیم قرار گرفته اند.
گرم ترین ماه هاى سال در دو ایستگاه کرج و مهرآباد، ماه هاى مرداد و شهریور است که دماى آن ها به ترتیب ۲۵/۴ و ۲۹/۶ درجهٔ سانتى گراد گزاش شده است. سردترین ماه سال نیز در ایستگاه کرج ۱/۲ درجهٔ سانتى گراد در طى دورهٔ آمارگیرى بوده است. به این ترتیب، اختلاف متوسط دماى سالانه ۲۸/۴ درجه است. در ایستگاه مهرآباد از ماه دى رفته رفته میزان درجهٔ حرارت افزایش مى یابد و در ماه تیر به بیش ترین حد خود مى رسد. در ماه هاى خرداد، تیر و مرداد افزایش دما به تدریج صورت مى گیرد، در صورتى که از شهریور و مهر، میزان حرارت به سرعت کاهش مى یابد و در دى به کم ترین حد خود مى رسد. به این ترتیب، تابستان ها در تهران به ویژه در جنوب و مرکز شهر، گرم و در شمال شهر معتدل است.
در زمستان نیز مرکز شهر تهران معتدل است، مرکز بخش هاى شمالى شهر سرد است و دما بارها به زیر صفر مى رسد. میانگین روزهاى یخ بندان در سال هاى ۵۵-۱۳۳۰ در ایستگاه کرج ۸۳ روز و در ایستگاه مهرآباد تهران ۶۱ روز گزارش شده است.
وضعیت اقلیمى شهرستان فیروزکوه و دماوند در زمستان هاى بسیار سرد و در تابستان ها خنک است. اقلیم شهرستان هاى ورامین و رى نیز زمستان ها به نسبت سرد و تابستان ها، گرم گزارش شده است.
بین ایستگاه هاى تهران، در مورد میزان رطوبت نسبى، به علت نقص دیدبانى ها تنها ایستگاه مهرآباد مورد بررسى قرار گرفت. در طول سال، بیش ترین میزان رطوبت در ماه هاى زمستان و کم ترین حد آن در ماه هاى تابستان بود. این میزان براى ایستگاه مهرآباد در ماه مرداد در کم ترین حد بود. میزان رطوبت نسبى در ماه هاى تابستان از نقطهٔ اشباع، بسیار دور است، ولى هر چه به زمستان نزدیک مى شویم، این فاصله کوتاه مى شود و در صورت وجود موقعیت مساعد، نقطهٔ اشباع امکان پذیر مى شود.
سازمان هواشناسى میزان بارندگى تهران و شهرستان هاى مجاور آن را از سال ۱۳۳۵ به بعد مورد مطالعه قرار داد. نتیجه هاى به دست آمده از این ایستگاه ها نشان مى دهد نوسان بارش از سالى به سال دیگر بالا رفته و مقدار بارش در سال هاى گوناگون متفاوت بوده است، میزان بارندگى در این استان از جنوب به شمال بیش تر مى شود. میانگین بارندگى سالانه در سال هاى ۵۵-۱۳۳۰ در ایستگاه کرج با ۲۳۹ میلى متر، بالاترین میزان و در ایستگاه مهرآباد با ۲۱۸ میلى متر کم ترین مقدار بوده است. بیش ترین میزان بارندگى در بسیارى از ایستگاه هاى استان در ماه اسفند است ولى در ایستگاه ورامین بیش ترین مقدار بارش در ماه دى است. در همهٔ ایستگاه ها کم ترین میزان بارش در ماه هاى مرداد، شهریور و مهر است. در سراسر تابستان، هوا خشک و بدون بارندگى یا با بارندگى بسیار ناچیز است. در کوه پایه هاى جنوبیِ بلندى هاى البرز نیز مقدار بارش تا اندازه هاى بیش تر است و نسبت به دشت هاى حاشیهٔ کویر تفاوت دارد. در هر دو بخش، بین ۴۰ تا ۵۰ درصد کل بارش در فصل زمستان صورت مى گیرد.
در استان تهران، بیش ترین فشار هوا در اواخر پاییز و اوایل زمستان دیده مى شود. این، نشانگر غلبهٔ توده هاى سرد هوا در این ماه هاست. در فصل زمستان، به علت عقب نشینى جبههٔ سرد به سوى شمال کشور، توده هواى خشک این ناحیه را تحت نفوذ قرار مى دهد و به همین سبب حالتى کم فشار پیدا مى کند. در بیش تر ماه هاى سال جهت باد، غربى است و تنها در دو ماه از سال باد از جنوب شرقى و در دو ماه دیگر از شمال مى وزد. به این ترتیب، در بیش تر ماه ها، بادهاى غربى با نوسان زیاد همراه است. جهت عمومى این جریان ها، با جهت کلى کوه هاى البرز تقریباً موازى است و به این ترتیب، تأثیر این کوه ها بیش تر به صورت کاهش متوسط باد در دره هاى کوه پایه هاى جنوبى است. در مجموع، هواى شهر تهران آرامش و سکون بیش ترى نسبت به نقاط مجاور خود دارد و بادهاى چندانى ندارد.
هواى تهران در مناطق کوهستانى از نوع آب و هواى معتدل است و در دشت ها از نوع نیمه بیابانى با ویژگى هایى است که بیش تر از موقعیت جغرافیایى آن، که بین دو ناحیه متفاوت قرار گرفته، ناشى مى شود. تهران در مرز شرایط جوى برّى و اقیانوسى قرار گرفته و تمایل آن به موقعیت برّى بیش از وضعیت اقیانوسى است.
طول روزها در تابستان که ارتفاع آفتاب ۷۴ درجه و ۴۸ دقیقه است، به طور متوسط ۱۴ ساعت و ۲۶ دقیقه است و در زمستان به ۹ ساعت و ۳۴ دقیقه کاهش مى یابد. در زمستان، ارتفاع آفتاب ۳۰ درجه و ۵۲ دقیقه است.
با توجه به ویژگى هاى آب و هوایى که به اجمال گفته شد، زمان مطلوب و مناسب اقلیمى در استان تهران را از نظر جهانگردى مى توان به شرح زیر بیان کرد:
– دامنه هاى جنوبى البرز که مشرف به استان تهران است از ارزش هاى تفرج گاهى در ساحل رودخانه ها، دریاچه هاى پشت سدها و دریاچه هاى طبیعى برخوردار است.
– در تمام زمستان ، مناطقى از شمال استان تهران به دلیل پوشش برف سنگین در دامنه ها، دره ها و شیب هاى البرز جنوبى، موقعیتى مساعد براى ورزش هاى زمستانى از جمله اسکى روى برف فراهم مى آورد.
موقعیت تاریخى استان
تهران امروزى که در ردیف بزرگ ترین و پرجمعیت ترین شهرهاى جهان قرار دارد، فراز و نشیب هاى تاریخى فراوان داشته است. «طهران» که زمانى قریه اى بیش نبود، امروزه به تهران بزرگ با بیش از ده میلیون نفر جمعیت تبدیل شده است. از زمانى که این شهر در سال ۱۲۰۰ هجرى قمرى به پایتختى ایران برگزیده شد، تا به امروز حوادث بى شمارى را به خود دیده است.
وضعیت اجتماعى و اقتصادى استان
جمعیت استان تهران در سال ۱۳۷۳ در حدود ۱۱ میلیون و ۶۴۷ هزار و ۱۰۳ نفر برآورد شده است. از این تعداد ۷۶۸‚۱۵۹‚۱۰ نفر در مناطق شهرى (۸۷/۲۳ درصد کل استان) و ۳۳۵‚۴۸۷‚۱ نفر در مناطق روستایى (۱۲/۷۷ درصد کل استان) زندگى مى کنند. نرخ رشد جمعیت بین سال هاى ۷۰ تا ۷۳ در کل استان ۲/۷ درصد، در مناطق شهرى ۳/۸ درصد و در مناطق روستایى ۳/۷ درصد بوده است. در توزیع شهرستانى جمعیت، بیش از نیمى از جمعیت استان در شهرستان تهران ساکن هستند (۵۷/۷۳ درصد جمعیت کل استان) و شهرستان کرج با ۵۴۳‚۱۲۰‚۱ نفر (۹/۶۲ درصد کل استان) در مرتبه دوم قرار دارد. کم جمعیت ترین شهرستان، شمیرانات با ۲۰۱‚۲۲ نفر (۰/۱۹ درصد کل استان) است. بالاترین نرخ رشد جمعیت بین سال هاى ۷۰ تا ۷۳ را شهرستان شهریار با ۱۱/۸ درصد داشته است.
نسبت جنسى جمعیت در استان تهران ۱۰۷ و در مناطق شهرى و روستایى استان به ترتیبت ۱۰۷ و ۱۰۹ است. بیش ترین نسبت جنسى جمعیت در شهرستان شمیرانات ۱۱۲ و کم ترین آن در شهرستان ساوجبلاغ ۱۰۶ است. میانگین جمعیت خانواده در استان تهران ۴/۵ و درمناطق شهرى و روستایى به ترتیب ۴/۴ و ۴/۹ بوده است. شهرستان رى بالاترین میانگین جمعیت خانواده، (۵/۳ نفر) و شهرستان شمیرانات پایین ترین آن (چهار نفر) را دارا بوده است.
همچنین بیشترین سهم در گروه هاى سنى مربوط به گروه ۹-۵ ساله با ۱۶/۱۶ درصد در کل جمعیت استان بود و کم ترین سهم تا پیش از ۶۵ سالگى مربوط به ۵۹-۵۵ ساله با ۲/۱۶ درصد کل جمعیت استان بوده است.
در سال ۱۳۷۳، جمعیت فعال استان تهران در حدود ۹۶۴‚۲۲۰‚۳ نفر برآورد شد که نسبت به سال ۱۳۷۰ افزایشى برابر ۳۲۵‚۲۷۳ نفر را نشان مى داد. درصد افزایش جمعیت فعال نسبت به آمارگیرى سال ۱۳۷۰ در مجموع این دوره، ۹/۲ درصد و به طور سالانه ۳ درصد بود. در مناطق شهرى، جمعیت فعال ۹۵۶‚۷۴۹‚۲ نفر بود که نسبت به سال ۱۳۷۰ افزایشى برابر ۵۲۴‚۲۶۱ نفر ( با نرخ رشد ۱۰/۵ درصد در مجموع این دوره و ۳/۵ درصد سالانه) را نشان مى داد. در مناطق روستایى، جمعیت فعال ۰۰۸‚۴۷۱ نفر برآورد شد که با رشدى معادل ۹/۲ درصد در مجموع این دوره و ۳ درصد به طور سالانه افزایشى برابر ۹۶۹‚۳۹ نفر داشته است.
نرخ اشتغال در کل استان ۹۴ و نرخ بیکارى ۶ درصد بود. در مناطق شهرى نرخ اشتغال ۹۴/۴ درصد و در مناطق روستایى این رقم ۸۹/۴ درصد بود.
توزیع شاغلان استان تهران برحسب گروه هاى عمدهٔ فعالیت در سال ۱۳۷۳ نشان مى داد ۴/۹ درصد شاغلان در بخش کشاورزى، ۰/۸ درصد در بخش معدن، ۲۳/۸ درصد در گروه صنعت، ۸/۸ درصد در گروه ساختمان، ۱/۴ درصد در بخش آب، برق و گاز، ۸/۸ درصد در بخش عمده فروشى و خرده فروشى و ۴۴/۳ درصد در بخش خدمات، حمل و نقل و ارتباطات، خدمات مالى و ملکى، خدمات اجتماعى و عمومى فعالیت داشتند و بقیه نیز نامشخص بودند. بیش ترین نرخ رشد جمعیت شاغل را بخش هاى صنعت و خدمات، حمل و نقل و ارتباطات داشت. در توزیع شاغلان در بخش هاى عمده اقتصادى، بخش کشاورزى ۴/۹ درصد، صنعت و معدن ۳۶/۲ درصد و خدمات ۵۲/۱ درصد کل شاغلان را در بر داشت و بقیه غیرقابل طبقه بندى بود. در زیر بخش صنعت، بیش ترین سهم شاغلان در گروه صنعت (۶۹/۶ درصد) و ساختمان (۲۴/۳ درصد) بود. هم چنین در زیر بخش خدمات، بیش ترین سهم به خدمات اجتماعى و همگانى (۶۲ درصد) تعلق داشت.
براساس آمار سال ۱۳۷۳ از کل جمعیت استان، ۵۲۱‚۱۳۱‚۷ نفر متولد محل اقامت خود و تعداد ۵۸۲‚۵۱۵‚۴ نفر متولد محلى غیر از محل اقامت خود بوده اند. از این میان، ۸۴/۸ درصد در مناطق شهرى و بقیه در مناطق روستایى هستند. در نقاط شهرى ۹۵۱‚۵۰۹‚۲ نفر متولد شهر هستند و ۵۷۵‚۱۱۶ نفر متولد آبادى هاى اطراف و ۴۱۲‚۱۵۱ نفر متولد خارج از کشور (همهٔ متولدان محلى غیر از محل اقامت خود) هستند. این ارقام براى نقاط روستایى به ترتیب برابر با ۰۷۲‚۳۵۴، ۷۰۷‚۲۷۳ و ۵۶۵‚۶۰ نفر است. در مجموع ، ۶۱/۱ درصد کل جمعیت استان (شهرى و روستایی) متولد محل اقامت خود و ۳۸/۸ درصد متولد محلى غیر از محل اقامت خود هستند.
استان تهران به ویژه شهر تهران و شهرستان هاى نزدیک آن از نظر مهاجرپذیرى، بیش ترین تعداد مهاجران را تاکنون جذب کرده است. برپایهٔ تحقیقات انجام شده، در حدود نیمى از جمعیت کل شهر تهران و شهرستان هاى نزدیک آن به عنوان مهاجر شناخته شده اند. در حدود یک چهارم این مهاجران از شهرستان هاى استان هاى تهران و مرکزى به تهران آمده اند. یک پنجم آن ها را متولدان استان هاى شمال غربى کشور تشکیل مى دهند و در حدود یک دهم آن ها را از اهالى گیلان و دیگر نقاط هستند.
یکى از ویژگى هاى مشترک تهران با بسیارى از پایتخت هاى جهان این است که بیش از نیمى از سکنهٔ آن را مهاجران اطراف تشکیل مى دهند. این وضع، پدیده اى تازه هم نیست، زیرا تهران از آغاز پایتخت شدن، همواره انبوهى از ساکنان شهرستان ها به ویژه بخش هاى غربى کشور مانند آذربایجان، و نیز شهرستان هاى مرکزى و اصفهان را جذب کرده است.
مهاجرت به تهران مانند دیگر نواحى، داراى انواع مهاجرت فصلى، موقتى و دائمى است. بیش تر مهاجران فصلى تهران روستائیان هستند. روستائیان و عشایرى که در نزدیکى تهران یا در برخى از استان هاى نزدیک تهران زندگى مى کنند و براى تأمین کسرى معاش خود و کسب درآمدهاى اتفاقى و فصلى راهى تهران مى شوند، معمولاً در مشاغل کاذب مانند دست فروشى، واسطه گرى و … سرگرم کار مى شوند.
زبان اصلى مردم استان تهران فارسى است، اما به علت مهاجرت گسترده به این استان، گویش هاى دیگرى چون زبان آذرى و لهجه هاى متفاوتى از دیگر مناطق ایران به آن افزوده شده است. براساس سرشمارى سال ۱۳۶۵، در حدود ۹۸/۱ درصد از جمعیت استان تهران به زبان فارسى سخن مى گویند که این نسبت در نقاط شهرى ۹۸/۳ و در نقاط روستایى ۹۶/۸ درصد است.
براساس همان سرشمارى بیشتر جمعیت استان تهران (۹۸/۳۰ درصد) را مسلمانان تشکیل داده اند که این نسبت در نقاط شهرى ۹۸/۱ و در نقاط روستایى ۹۹/۵ درصد است.
استان تهران یکى از قطب هاى اصلى اقتصاد کشور است. تجمع کانون هاى عمدهٔ اقتصادى در این استان و موقعیت سیاسى – ادارى و مرکزیت آن باعث شده است بخش عمدهٔ امکانات صنعتى و خدماتى در محدودهٔ آن متمرکز شود. بخش کشاورزى نیز از جایگاهى چشم گیر در بافت اقتصادى آن برخوردار است. ولى در مقایسه با دیگر بخش ها، وزن ناچیز و اندکى را به خود اختصاص داده است. دلایل عمدهٔ محدودیت کشاورزى در استان ویژگى هاى طبیعى این منطقه است. کمى بارش، نزدیکى کویرها و بیابان ها، کمبود آب مورد نیاز کشاورزى و تبدیل زمین هاى کشاورزى به مناطق مسکونى و تولیدى – صنعتى از مهم ترین دلایل این رویکرد است.
منطقهٔ تهران را از نظر موقعیت طبیعى و کشاورزى به دو ناحیه مى توان تقسیم کرد:
– ناحیهٔ کوهستانى معتدل: که در برگیرندهٔ نواحى شمالى استان مانند بخش هاى فیروزکوه، دماوند، لواسانات، رودبار قصران، طالقان و بخش هایى از شمال ساوجبلاغ است که به علت ناهموارى هاى شدید سطح زمین، وضعیت نامساعد جوى و اقلیم سرد، مردم این ناحیه بیش تر به فعالیت هاى باغ دارى و دام دارى مى پردازند و باغ هاى سیب، گوجه سبز، گیلاس، زردآلو و هلو از مهم ترین فرآورده هاى این ناحیه به شمار مى رود.
– دشت ها و کوه پایه هاى جنوبى البرز: ناحیهٔ دیگر شامل دشت ها و کوه پایه هاى جنوبى البرز است که ورامین، رى، شهریار، رباط کریم، اشتهارد و بخش هاى مرکزى و جنوبیِ ساوجبلاغ در این ناحیه واقع شده اند. این ناحیه براى کشاورزى مساعد است، ولى در ناحیه هایى که در نزدیکى شوره زارها واقع شده اند، مشکلاتى در کار کشاورزى وجود دارد. محصولات عمدهٔ این ناحیه را گندم، جو، یونجه، ذرت علوفه اى، گوجه فرنگى، خیار، سبزى ها، سیب زمینى، نباتات علوفه اى، انگور، چغندرقند و پنبه تشکیل مى دهد.
سطح زیر کشت فرآورده هاى سالانه استان ۸۰۵‚۱۴۹ هکتار است که ۰۰۷‚۱۲۲ هکتار آن به کشت محصولات عمدهٔ سالانه اختصاص دارد. سطح باغ هاى استان نیز ۲۱۴‚۵۵ هکتار است که شامل درختان نهال و بارور است.
از نواحى مهم کشاورزى استان تهران مى توان به رودبار قصران در شمال شرقى تهران اشاره کرد که اراضى حاصل خیز و باغ هاى پرشمار دارد. لواسانات در غرب شهرستان دماوند از دیگر نواحى کشاورزى تهران است که داراى زمین هاى حاصل خیز است. دره هاى این ناحیه نیز باغ هاى پرشمار دارد. در شهرستان کرج محصولاتى مانند چغندرقند، میوه و فرآورده هاى دامى تولید مى شود.
دره ها و دامنه هاى بلندى هاى البرز با مراتع سرسبز و غنى، موقعیتى مناسب براى فعالیت هاى دام دارى دارند. در سطح استان، دامدارى هم در دشت ها و هم در نواحى کوهستانى و کوه پایه اى رواج دارد، ولى سهم آن همه در اقتصاد استان ناچیز است.
استان تهران یکى از کانون هاى عمدهٔ صنایع کشور است. برابر آخرین آمارهاى منتشره، از ۵۶۰‚۸ واحد صنعتى کل کشور، ۲۹۵‚۳ واحد آن (۴۰ درصد کل صنایع کشور) در استان تهران قرار دارد. بیش تر این صنایع در امتداد سه محور غربى، جنوبى و شرقى متراکم شده است. هم چنین ۴۴ درصد کارگران کارگاه هاى صنعتى کل کشور در استان تهران کار مى کنند.
یکى از ارکان اصلى اقتصاد استان تهران صنایع ماشینى وابسته است که بیش تر آن ها به مونتاژ و تولید کالاهاى مصرفى اشتغال دارند. توسعهٔ این صنایع بیش تر در امتداد راه هاى ورودى به تهران به ویژه در مسیر تهران – کرج، تهران – دماوند، تهران – ساوه و تهران – قم است.
صنایع استان را برحسب نوع تولیدات مى توان به گروه هاى زیر تقسیم کرد:
– صنایع غذایى : شامل کارخانهٔ قندسازى، روغن نباتى، لبنیاتِ پاستوریزه، فرآورده هاى گوشتى، تصفیه قند، بیسکویت سازى، نان ماشینى، نوشابه سازى، کنسرو و مرباسازى و … سهم این صنایع از کل صنایع مشابه آن ها در سطح کشور نزدیک به ۳۰ درصد است.
– صنایع نساجى و چرم : شامل ریسندگى و بافندگى پنبه اى و پشم، تریکو، کف پوش، فرش ماشینى، موکت، پتو، حوله، تهیهٔ انواع پوشاک، کفش، چرم، کیف و چمدان که به تازگى تولید برزنت و الیاف نیز جزء این رشته از صنایع درآمده است. سهم این رشته از کل صنایع هم رشتهٔ خود در کشور نزدیک به ۵۰ درصد است.
– صنایع کانى غیرفلزى : این رشته از صنایع، مصالح ساختمانى و لوازم بهداشتى خانه ها و شیشه، تهیه و تولید مى کنند که کارخانهٔ سیمان از جملهٔ آن هاست. این صنایع ۲۸ درصد صنایع کانى غیرفلزى کشور هستند.
– صنایع فلزى : این رشته از صنایع، اتومبیل و مینى بوس، وانت، لوازم خانگى مانند بخارى، کولر، اجاق گاز، یخچال، ماشین لباس شویى و مانند آن ها و هم چنین مخازن تحت فشار، لوله پروفیل، و پنجره و بسیارى دیگر از فرآورده هاى فلزى را تولید مى کنند و در غرب تهران (دو سوى مسیر تهران – کرج) و شرق تهران (به سوى جادهٔ تهران – آب علی) قرار دارند.
– صنایع سلولزى : شامل مؤسسه هایى است که به تولید کاغذ، مقوا، کارتن، کیسه و پاکت کاغذى، کاغذهاى بهداشتى و تولیدات چوبى مانند نئوپان، فیبر، کبریت و مداد اشتغال دارند.
– صنایع شیمیایى و دارویى : شامل کارخانه ها و کارگاه هایى است که به تولید دارو، مواد بهداشتى، مواد ضدعفونى کننده، لاستیک و پلاستیک، رنگ هاى ساختمانى و صنعتى، پاک کننده هاى جامد و مایع، فرآورده هاى نفتى، روغن موتور و سموم دفع آفات نباتى اشتغال دارند.
– صنایع برق و الکترونیک : شامل مؤسسه هایى است که به مونتاژ وسایل برقى و الکتریکى، تولید کابل، باطرى و لامپ اشتغال دارند. تولیدات این صنایع در سطح استان، نسبت به دیگر گروه هاى صنعتى چشم گیر نیست، اما در مجموع کل کشور سهمى بسیار بالاتر از صنایع مشابه خود را در بر مى گیرد.
از معدن هاى کل کشور نیز ۱۵/۴ درصد آن در محدودهٔ استان تهران است. کانسارهاى استان تهران را مى توان به دسته هاى زیر تقسیم کرد:
– معادن فلزى : شامل مس، سرب، مولیبدن، منگنز و آهن است؛ تقریباً همهٔ منگنز استخراجى کشور از معادن منگنز استان تهران به دست مى آید که در جنوب و جنوب غربى آن قرار دارند.
– معادن غیرفلزى : در برگیرندهٔ ذخایر سنگ آهک و دولومیت است.
– معادن خاک نسوز : شامل کائولن (خاک چینی) است که ۵۱ درصد تولید کل کشور از این استان استخراج مى شود. معدن هاى سنگ گچ استان نیز داراى ذخایرى بزرگ است؛ معادن نیتونیت و خاک صنعتى در بخش هاى شرق و جنوب شرقى استان کشف شده است.


نظر کاربران
29 نظرثبت شده است
  • فاطمه
    ۳۱ شهریور ۱۳۹۷
    ممنونننننن...
  • رضا فروتن
    ۳۱ شهریور ۱۳۹۷
    برای ارسال بار باید تشریف بیرید ترمینال...
  • فرشاد
    ۳۰ شهریور ۱۳۹۷
    ممنون...
  • nasim
    ۲۹ شهریور ۱۳۹۷
    یه بار دارم برای زاهدان میخوام بیان درب منزل ازم تحویل بگیرن و رسید بدن کجا باید تماس بگیرم ؟...