استان اردبیل

موقعیت جغرافیایى و تقسیمات سیاسى استان
استان اردبیل در شمال غربی فلات ایران، با بیش از ۱۸ هزار و ۵۰ کیلومترمربع، یک درصد مساحت کل کشور را تشکیل می دهد. این استان از شمال به رود ارس، دشت مغان و بالهارود در جمهوری آذربایجان، از شرق به رشته کوه های طالش و بغرو در استان گیلان، از جنوب به رشته کوه ها، دره ها و جلگه های به هم پیوستهٔ استان زنجان و از غرب به استان آذربایجان شرقی محدود است.
از نظر مختصات جغرافیایی، مدارهای ۳۷ درجه و ۴۵ دقیقه و ۳۹ درجه و ۴۲ دقیقه شمالی و منتهی الیه شمالی و جنوبی و نصف النهارهای، ۴۸ درجه و ۵۵ دقیقه و ۴۷ درجه و ۳ دقیقه منتهی الیه غربی و شرقی، استان را می پوشانند.
چهار شهرستان این استان در طول ۲۸۲/۵ کیلومتر با جمهوری آذربایجان هم مرزاند. در ۱۵۹ کیلومتر از این مرز، رودهای ارس و بالهارود جریان دارند. در طول این مرز, استان اردبیل با جمهوری آذربایجان از دو نقطه اصلاندوزو بیله سوار ارتباط دارد.
آذربایجان شرقی ۳۲۴ کیلومتر مرز مشترک با شهرستان های پارس آباد، مشگین شهر، اردبیل و خلخال دارد. استان اردبیل نیز در جنوب با استان زنجان همجوار است و در طول ۶۲/۵ کیلومتر، همسایه جنوبی شهرستان خلخال است. با وجود وحدت قومی و فرهنگی، موانع طبیعی بین این دو استان و همچنین قطبی پرجاذبه چون تهران در آن سوی محور تبریز – زنجان (که جذب کنندهٔ هرگونه حرکت اقتصادی – اجتماعی در این محور است) باعث شده است روابط همجواری در طول این ۶۲/۵ کیلومتر وضعیت مطلوب نداشته باشد، از همین رو، شهرستان خلخال از شهرستان های منزوی و دور افتاده استان اردبیل به شمار می آید. استان گیلان نیز با ۱۷۵ کیلومتر مرز مشترک با شهرستان های اردبیل و خلخال، همسایه شرقی استان اردبیل است و رشته کوه سخت گذر طالش مانند دیواری این دو استان را جدا می کند. دورافتادگی مناطق همجوار استان گیلان از مراکز تجاری و اقتصادی استان و جاذبه های اقتصادی کنارهٔ خزر سبب شده است مردم این مناطق، بیش ترین روابط اقتصادی – اجتماعی خود را با استان گیلان برقرار سازند. گردنه های دشوار گذر حیران و اسالم تنها گذرگاه های طبیعی بین این دو استان هستند که همواره ریزش برف های سنگین در فصل سرما سبب بسته شدن این گذرگاه ها می شود.
محور اردبیل – آستارا (گردنه حیران) اولین خط ارتباطی استان با مرکز کشور است که این استان را از راه رشت و قزوین به تهران وصل می کند.
استان اردبیل به پیشنهاد دولت و تصویب مجلس شورای اسلامی در سال ۱۳۷۲ از محدوده سیاسی – اداری استان آذربایجان شرقی جدا شد و به عنوان استانی مستقل (مشتمل بر شش شهرستان اردبیل، بیله سوار، پارس آباد، خلخال، گرمی و مشگین شهر) در تقسیمات کشوری جای گرفت.
این استان بر اساس تازه ترین تقسیمات کشوری، دارای شش شهرستان، ۱۶ بخش، شش دهستان و ۲۱۹۳ آبادی است. شهرهای اردبیل، نمین، نیر، سرعین، بیله سوار، پارس آباد، اصلاندوز، خلخال، گیوی، مشگین شهر، کوثر و گرمی شهرهای آن را تشکیل می دهند.
جغرافیاى طبیعى و اقلیم استان
چهره عمومى شهرستان اردبیل متأثر از ارتفاعات کوهستان هاى سبلان، طالش و بزغوش است که این عوامل طبیعى سبب محصور شدن آن شده اند. بیشتر زمین هاى این بخش از استان ۲۰۰۰ تا ۳۰۰۰ متر از سطح دریا ارتفاع دارند. شمال غربى آن بین ۳۰۰۰ تا ۴۰۰۰ متر بلندى دارد و رشته کوه سبلان با ۴۸۱۱ متر ارتفاع، در این قسمت واقع است. وجود کوهستان سبلان در غرب این شهرستان، در اعتدال هواى آن نقش عمده اى دارد و آب هاى جارى شده از این کوهستان سبب آبادى منطقه شده است. آثار فرعى آتشفشان سبلان به صورت چشمه هاى معدنى آب گرم سرعین و سردابه ظاهر شده است که سبب جذب انبوه مسافران مى شود و یکى از زیباترین مناطق جهانگردى استان است.
براساس تقسیم بندى کوسن، شهرستان اردبیل داراى چهار اقلیم مدیترانه اى گرم، مدیترانه اى معتدل، کوهستانى سرد و معتدل است. این شهرستان به عنوان یکى از مناطق سردسیر ایران و استان بین پنج تا هشت ماه از سال سرد است. بارندگى نیز در تمام فصول وجود دارد، ولى شدت آن در بهار و پاییز بیشتر است.
براساس گزارش ایستگاه هواشناسى اردبیل که در ارتفاع ۱۳۷۲ مترى واقع شده، بارندگى این شهر در سال ۱۳۷۲ برابر ۳۲۷/۷ میلی متر گزارش شده است. این شهرستان داراى زمستان هاى بسیار سرد و تابستان هاى معتدل است. متوسط درجه حرارت آن در حدود هفت درجه سانتی گراد است. وجود کوهستان هاى سبلان، طالش و بزغوش، تأثیر بخارهاى دریاى خزر و بادهاى سرد شمالى و وجود جنگل هاى شمال و شرق آن در میزان بارندگى و نوسان دماى شهرستان اردبیل بسیار مؤثر است.
شهرستان بیله سوار با ارتفاع متوسط ۱۲۰ متر و ۱۷۲۱/۳ کیلومترمربع گستره اى پهناور از دشت مغان را تشکیل می دهد.
آب و هواى بیله سوار در تابستان ها گرم و در دیگر فصل ها به ویژه در زمستان ها معتدل و مطبوع است. بیله سوار به علت نزدیکى به دریاى خزر و ارتفاع کم، در ردیف مناطق نیمه مرطوب به حساب می آید. از این رو، همه منطقه را مراتع سرسبز و خرم قشلاقى پوشانیده است. در تابستان به علت شدت گرما و کمبود علوفه، دامداران و عشایر ایل سئون به سوى ییلاق هاى کوهستان سبلان و ارسباران کوچ می کنند.
میانگین باران سالانه این بخش ۵۰۰ میلی متر است که از شرق به غرب کاهش می یابد. این شهرستان در سرزمین جلگه اى و هموار بنا شده و بلندترین نقطه آن «قله جهان خانلو» است که ۷۰۰ متر بلندى دارد.
شهرستان پارس آباد در جلگه اى صاف و هموار قرار دارد و تنها ارتفاع چشمگیر آن «تپه نادر» در غرب آن است که در سال ۱۱۴۸ هجرى قمرى محل تاجگذارى نادرشاه افشار در دشت مغان بود.
این شهرستان داراى آب و هواى معتدل تا گرم است. تابستان هاى آن بسیار گرم و زمستان هاى آن معتدل و مطبوع است. بارندگى در پارس آباد تحت تأثیر جریان هاى دریاى خزر و توده هواى سیبرى و سرد شمالى است. میانگین بارندگى آن ۴۶۲ میلی متر است که به سبب کمى ارتفاع، زمستان هاى آن ملایم و درجه حرارت آن تا صفر درجه پایین می آید.
شهرستان خلخال منطقه اى کوهستانى است که رشته کوه هاى طالش در بخش شرقی، کوه هاى بزغوش در غرب و قراول داغ در جنوب آن قرار گرفته است. کوهستان جنگلى و بلند طالش در شرق خلخال از شمال به جنوب کشیده شده و مانند سدى بین دریاى خزر و استان گیلان و آذربایجان شرقى است، که باران هاى خزرى در دامنه شرقى آن می بارند و سبب طراوت کوهستان و به وجود آمدن جنگل ها می شوند.
در جبهه غربى کوه هاى طالش (منطقه خلخال) که نسبت به جبهه شرقى آن، با کمبود باران و تغییر آب و هوا روبرو است، جنگل وجود ندارد. بلندترین قله هاى کوهستان طالش «ناو» و «الماس» است.
وجود کوه هاى دیوار مانند، راه هاى ارتباطى خلخال را بسیار دشوار رو کرده است. مهم ترین گردنه خلخال، گردنه ناو است که در مسیر جاده ارتباطى خلخال به هشتپر و اسالم واقع شده است و از داخل جنگل هاى طالش، به جاده رشت – آستارا متصل می شود.
براساس تقسیم بندی کوسن، شهرستان خلخال داراى سه اقلیم مدیترانه اى خشک و گرم، مدیترانه اى گرم و مدیترانه اى معتدل است. به علت کوهستانى بودن منطقه, میزان بارندگى آن از سالى به سال دیگر متفاوت است.
براساس داده هاى ایستگاه فیروزآباد خلخال که در ارتفاع ۱۰۹۰ مترى قرار دارد، میزان بارندگى آن در سال ۱۳۷۲ در حدود ۴۳۵ میلی متر بود. شهرستان خلخال داراى تابستان هاى معتدل و زمستان هاى سرد است. ارتفاعات شرقى و کوهستان طالش سرد و پربرف و کنار رود قزل اوزن گرم و مرطوب است. طول مدت سرماى این شهرستان بیش از پنج ماه است و برف سنگین زمستانى سبب بسته شدن جاده اسالم به خلخال در محور کوهستان طالش می شود.
شهرستان گرمى در میان دو رشته کوه کم ارتفاع واقع شده است و ارتباط دشت مغان را با سایر شهرهاى همجوار مانند اردبیل و مشگین شهر برقرار می سازد. در شمال و غرب گرمى ارتفاعات خروسلو مربوط به دوره میوسن، از غرب به شرق کشیده شده و در شرق آن، ارتفاعات موران به بلندى ۱۰۰ متر قرار دارد.
آب و هواى گرمى در تابستان ها نامساعد و در زمستان ها ملایم و مطبوع است. میزان بارندگى متوسط سالانه آن ۳۰۰ میلی متر گزارش شده است. دماى هوا در گرم ترین ماه (مرداد) ۳۸/۵ درجه و در سردترین ماه (بهمن) ۴/۱ درجه سانتی گراد است.
شهرستان مشگین شهر در دامنه کوهستان سبلان واقع شده و داراى ویژگی هایى بارز است که برف هاى دائمى و چشمه هاى معدنى ناشى از وجود توده آتشفشانى سبلان از آن جمله است. این شهرستان به صورت دشتى گسترده است که با شیب تند به زمین هاى پست شمالى منتهى می شود. مرتفع ترین و پرشیب ترین قسمت این شهرستان بخش جنوبى آن، یعنى دامنه هاى شمالى و شمال غربى توده هاى آتشفشانى سبلان است که به طور متوسط ۲۰۰۰ متر از سطح دریا ارتفاع دارد. قسمت شمالى و غربى آن ۱۰۰ تا ۱۰۰۰ متر ارتفاع دارد و بقیه زمین ها مسطح است و با شیبى ملایم در جهت شمال و شمال شرقى به دشت مغان منتهى می شود.
براساس تقسیم بندى کوسن، این شهرستان داراى چهار اقلیم مدیترانه اى گرم و خشک، مدیترانه اى معتدل، استپى سرد و کوهستانى سرد است. طول ماه هاى خشک و نیمه خشک و یخبندان آن پنج تا هشت ماه است و میزان بارندگى سالانه آن به طور متوسط ۳۰۰ میلی متر است. قسمت عمده پوشش گیاهى آن را استپی، درمنه، ممرز، بلوط و تنگرس تشکیل می دهد.
سه جریان آب و هوایى با ویژگی هاى متفاوت، اقلیم و آب و هواى استان را تحت تأثیر خود قرار می دهد. «جریان مدیترانه ای» با ماهیت معتدل و بحرى که بیشتر بخارهاى خود را در کوهستان هاى ترکیه و زاگرس و آذربایجان غربى از دست می دهد، از غرب، استان اردبیل را متأثر می کند. این جریان، منشاء مهم و اصلى بارش هاى جوى ایران است و ورود آن به منطقه، با تعدیل درجه حرارت و رطوبت هوا همراه است.
«جریان هوایى سیبرى آسیاى مرکزی» که ماهیتى برّى و سرد دارد، از شمال و شمال شرق وارد می شود و پس از عبور از دریاى خزر و جذب بخار آن، استان اردبیل را تحت تأثیر قرار می دهد. این جریان نیز بیشترین بخار خود را در دامنه هاى شرقى طالش و بغرو برجاى می گذارد. ورود این جریان هوایى در نواحى شمالى و مرکزى و جنوبى استان با سرما و افزایش میزان رطوبت هوا همراه است و در مناطق دیگر به ویژه در مناطق مرتفع، سرما و یخبندانى خشک را سبب می شود.
جریان هوایى سیبرى در تابستان باعث کاهش شدید گرما و خنک شدن هوا می شود. سومین جریان هوایی، «جریان اطلس شمالى یا اسکاندیناوی» است که داراى ماهیتى سرد است. با وجود این که جریان نامبرده نیز انبوهى از بخار خود را در سراسر اروپا و روسیه برجاى می گذارد، ولى ورود این جریان از شمال و شمال غرب با سرماى شدید و بارش برف سنگین در استان همراه است.
چهارمین عامل مؤثر در اقلیم (آب و هوا) استان، وجود دریاى خزر در شرق آن است که غیر از برخوردار کردن منطقه از بخارهاى خود، در مناطق نزدیک و ساحلى نیز عامل تعدیل درجه حرارت است.
با وجود تنوع اقلیمى در استان، «سرد» بودن (بر اثر ارتفاع، جریان هاى هوایى سرد و عرض جغرافیایی) ویژگى مشترک اقلیم گوناگون آن جا است. حتى در قسمت شمالى استان که به دلیل پست بودن منطقه داراى اقلیم معتدل است، به طور متوسط در ۵۰ روز سال یخبندان است.
پدیده یخبندان در ایستگاه هاى مرتفع استان (مناطقى که ارتفاع آن ها در حدود ۲۰۰۰ متر است) تا ۱۷۰ روز در نُه ماه از سال افزایش می یابد. با توجه به این واقعیت که در حدود ۲۰ درصد از استان داراى ارتفاعى بیش از ۲۰۰۰ متر است و با توجه به تفاوت جریان هاى برودتى و حرارتى در دامنه کوهستان ها، می توان نتیجه گرفت که در بسیارى از گستره هاى استان، در بیش از نیمى از روزهاى سال یخبندان است یخبندانى که در سراسر ماه هاى سال حتى در تابستان نیز قابل رؤیت است.
با وجود شدت سرما و برودت کم تر از ۳۰ درجه سانتی گراد (براساس داده هاى ایستگاه هاى هواشناسى مرتفع)، درجه حرارت بالاى ۴۰ درجه سانتی گراد نیز در گرم ترین ساعت هاى روز در ماه هاى تابستان، در داده هاى برخى ایستگاه ها، مانند پارس آباد قابل رؤیت است. دامنهٔ نوسان درجه حرارت در سردترین و گرم ترین ماه سال یک منطقه، در حدود ۴۰ درجه سانتی گراد است. میانگین دماى روزانه نیز در بین ایستگاه هاى استان، ۶/۵ تا ۱۵ درجه سانتی گراد است. براساس داده هاى این ایستگاه، نواحى پست دره رود ارس و دشت مغان گرم ترین و ارتفاعات دامنه هاى سبلان، سردترین مناطق استان هستند.
میزان بارش جوى در استان به طور متوسط بین ۲۵۰ تا ۶۰۰ میلی متر در نوسان است. دو فصل بهار و زمستان، فصل هاى بارندگى منطقه اند و بیشترین بارندگی ها در بهار دیده می شود. فصل پاییز از نظر بارندگى پس از بهار و تابستان در مرتبه سوم قرار دارد.
جغرافیاى تاریخى استان
گو این که براساس آخرین تقسیمات کشورى ، اردبیل به استانى مستقل و جدید تبدیل شده است ، اما تاریخ آن با تاریخ سرزمین آذربایجان در آمیخته است ، چندان که ، بدون توجه به موقعیت تاریخى آذربایجان نمى توان سخن از موقعیت تاریخى اردبیل به میان آورد. که موقعیت جغرافیاى تاریخى آذربایجان ، در استان آذربایجان شرقى بررسى شده است.
وضعیت اجتماعى و اقتصادى استان
براساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۷۵، استان اردبیل دارای ۰۱۱‚۱۶۸‚۱ نفر جمعیت است که تعداد ۴۴۸‚۵۶۸ نفر آن در مناطق شهری و ۹۱۶‚۵۹۶ نفر در مناطق روستایی سکونت دارند و ۲۶۴۷ نفر دیگر غیرساکن (عشایر کوچ رو و رمه گردان) هستند. به استناد همین سرشماری، بیش ترین تعداد جمعیت استان با ۴۷۷‚۵۶۳ نفر در شهرستان اردبیل و کم ترین آن ها با ۵۸۴‚۵۹ نفر در شهرستان گرمی است. همین دو شهرستان به ترتیب، بیش ترین و کم ترین جمعیت شهری را نیز به خود اختصاص داده اند. به این ترتیب، ۵۹/۵ درصد جمعیت شهرستان اردبیل و ۲۳/۶ درصد جمعیت شهرستان گرمی را جمعیت شهرنشین تشکیل می دهند.
براساس همین سرشماری، در حدود ۳۵ درصد از کل جمعیت استان فعال بودند. این شاخص در مورد جمعیت نقاط شهری ۳۳۱۶ و نقاط روستایی ۳۶/۳ درصد است. بررسی آمار شاغلان در بخش های عمده اقتصادی استان اردبیل نشان می دهد که از کل شاغلان استان ۴۰ درصد در بخش کشاورزی، ۲۲/۸ درصد در بخش صنعت و ۳۷/۲ درصد در بخش خدمات سرگرم کار هستند، به عبارت دیگر معاش غالب مردم این استان از فعالیت های کشاورزی و خدمات تأمین می گردد و صنعت علیرغم احداث و بهر ه برداری کارخانه های بزرگ، هنوز جایگاه اصلی خود را بازنیافته است.
محصولات عمده کشاورزی استان عبارت اند از: گندم، سیب زمینی، جو، ذرت دانه ای، بذر چغندر قند و حبوبات، به علاوه پنج میلیون واحد دامی استان منشأ تولید و عرضه گوشت و محصولات لبنی است. صنایع دستی استان نیز با توجه به ساخت روستایی و عشایری استان از جایگاهی ویژه برخوردار است و زمینه جانبی فعالیت اقتصادی زندگی عشایر و روستاییان را تشکیل می دهد. از جمله این صنایع می توان به فرش، گلیم، جاجیم، ورنی و بافته های عشایری اشاره کرد.
پرورش زنبور و تولید عسل مرغوب یکی دیگر از فعالیت های اقتصادی است که در استان اردبیل رونق بسیار دارد و عسل به عنوان سوغات این شهرستان شهرت ملی یافته است. پرورش نوعی ماهی قزل آلا به نام رنگین کمان در دریاچه طبیعی نئور اردبیل صورت می گیرد که از نظر مزه و کیفیت غذایی از بهترین و خوشمزه ترین ماهی های جهان است، آمار نشان می دهد در سال ۱۳۷۱، مقدار ۶۴۰۸ تن گوشت ماهی در استان اردبیل تولید شده بود.
کارخانه چرم مغان از طریق صادرات پوست به کشورهای آلمان و ایتالیا بیش از ده میلیون دلار درآمد ارزی وارد کشور می کند و از سویی با توجه به جمعیت انبوه بخش کشاورزی که در بیشتر روزهای سال فعالیتی ندارند، لزوم توسعه صنعتی، به ویژه صنایع تبدیلی و تکمیلی، یکی از ضرورت های توسعه استان به حساب می آید.


نظر کاربران
29 نظرثبت شده است
  • فاطمه
    22 سپتامبر 2018
    ممنونننننن...
  • رضا فروتن
    22 سپتامبر 2018
    برای ارسال بار باید تشریف بیرید ترمینال...
  • فرشاد
    21 سپتامبر 2018
    ممنون...
  • nasim
    20 سپتامبر 2018
    یه بار دارم برای زاهدان میخوام بیان درب منزل ازم تحویل بگیرن و رسید بدن کجا باید تماس بگیرم ؟...