آب انبار در ایران

فلات مرکزی ایران، یکی از نقاط خشک دنیاست. مردم این مرز و بوم، نسل ها خود را با خشکی و کمبود آب وفق داده و راهکارهایی برای مقابله با آن یافته اند. آنها آب را در فصول پربارش توسط قنات به زیستگاه خود انتقال داده و آن را در آب انبار ذخیره می کردند و سپس در فصول کم آبی از آن استفاده می کردند.


آب انبار در ایران

شرایط اقلیمی خشک و نیمه خشک بخش عمده ای از ایران، تاثیر ژرف و بنیادی در خلق پدیده های گوناگون معماری این سرزمین گذاشته است.
ریزش های آسمانی در ایران، به جز ناحیه شمالی و سواحل دریای مازندران، در بقیه نواحی بسیار کم است. به همین دلیل، از دیرباز در بیشتر دشت های وسیع ایران، برای دسترسی به آب، تلاش چشمگیری صورت گرفته و ایرانیان با بهره جستن از تمامی توانایی های خود، ده ها کیلومتر قنات حفر کرده اند. آنها در کنار ساخت قنات ها و سدها، به ذخیره سازی آب های فراوان زمستانی برای به مصرف رساندن آنها در فصل های گرم سال نیز توجه داشته اند و برای تحقق این مساله، «آب انبار» را بنیان گذاشته اند.
آن ها علاوه بر نقش مهمی که در زندگی روزمره مردم داشته اند، از موقعیت خاصی نیز در فرهنگ و اعتقادات مردم این سرزمین، بهره مند بوده اند. پیوند میان آب و آیین های مذهبی، در دوران بعد از اسلام نیز در ایران ادامه یافت؛ به گونه ای که نیایشگاه های آناهید، جای خود را به مصلی های شکوهمند خارج از شهر داد.
آب انبارها در بافت شهرهای حاشیه کویر، مرکز بسیاری از آبادی ها و شهرک ها و محله ها بوده اند و در بسیاری از محله ها بزرگ ترین و چشمگیرترین واحد معماری به شمار می روند.
فن ساختمان و شیوه معماری در ساختمان آب انبارها دارای اعتبار خاصی است؛ چرا که سازندگان این واحدها با دقت و نکته سنجی بسیار، به مسایل عمده ای چون میزان فشار آب بر کف و سطح آب انبار، مساله اندود داخل بنا، تهویه، تصفیه و جلوگیری از آلودگی آب، توجه کامل داشته اند.
هنر تزیین نمای خارجی این آب انبارها، به خصوص سردر ورودی آنها و در برخی از موارد، انتخاب اشعار جالبی برای کتیبه بالای سردر، همگی نشان دهنده آن است که این بناها با بسیاری از ویژگی ها و روحیات ساکنان پیرامون خود، ارتباط نزدیک و مستحکمی داشته اند.


دلایل وجودی آب انبار

دلایل جمع آوری و نگه داری آب را می توان به صورت زیر دسته بندی کرد:
الف) تبخیر شدن آب در اثر تماس مستقیم با گرمای خورشید و جریان هوا
ب ) فاسد شدن آب در هوای آزاد
ج) گرم شدن آب به علت تابش نور خورشید
عملکرد و ارکان آب انبارها


انواع آب انبارها از نظر نوع عملکرد و ارکان

۱. آب انبارهای خصوصی: در خانه های شهری و یا روستایی، عموما در زیر ساختمان یا در زیر سطح حیاط ساخته می شوند. مخازن آنها معمولا مکعب یا مستطیل هستند و سقفی مسطح یا گهواره ای دارند. در آنها  اگر مخزن زیر حیاط خانه ساخته می شده، برداشت آب از آنها با دلو و از راه دریچه ای که در سقف یا نزدیک به سقف بوده، به وسیله تلمبه دستی انجام می گرفته است. اما چنان چه مخزن در زیر قسمت مسکونی ساخته می شد معمولا دسترسی به آب از طریق پاشیر صورت می گرفت. این مخازن، عمدتا یک هواکش یا بادگیر برای تهویه دارند که تا بام خانه امتداد می یابد. گنجایش برخی از آنها  برای تامین مصرفی سه تا چهار سال یک خانه، کافی است.
«ایران به جز چند رود بزرگ و متوسط که با بهره مند بودن از سرچشمه های برفگیر، در تمامی طول سال جریان دارند، عمده رودها در بخش کوتاهی از سال، آب در بستر دارند و بیشترشان از میانه بهار تا پایان پاییز، خشک و بی آب هستند.»
۲. آب انبارهای عمومی: اکثرا بناهای بزرگ و چشمگیری هستند و سازندگان آنها حکام و اعیان یا مردان نیکوکار محلی بوده اند که هزینه ساخت آنها را از بیت المال یا از اموال خویش می پرداخته اند.
الف) آب انبارهای شهری: معمولا در مراکز محله ها و در کنار امکان مذهبی، آموزشی، رفاهی و تجاری ساخته می شدند. نمونه های بازمانده از آنها نشان می دهد که آنها نسبت به انواع دیگر دارای ظرفیت بیشتری بوده و می توانستند نیاز محلات پرجمعیت شهری را برای ماه ها تامین کنند.
اهمیت حیاتی این بناها موجب می شد که در انتخاب نوع مصالح و کیفیت ساختمان آنها شود و افزودن بر بخش ها و اجزای ضروری، جلوخان هایی بزرگ، سردر و هشتی، پله های پهن، بادگیرهای بلند و همچنین تزیینات گوناگون در آنها به کار رود. از جمله معروفترین در تهران باید به این موارد اشاره کرد: «سید اسماعیل، صاحب ایوان، بابا نوذر، یوزباش، سید ولی، امامزاده یحیی، رضا قلی خان، چهل تن و کوچه غریبان.
در سمنان آب انبار قلی و سرخه، در قزوین آب‌انبارهای حاج کاظم و سردار بزرگ، در مشهد آب انبارهای حوض لقمان، حوض میرزا ناظر، بالا کوچه و چهل پایه و در کاشان آب انبار سیدحسین دخان، از نمونه های معروف این نوع معماری به شمار می روند.
ب) آب انبارهای روستایی: عموما در میدان های مرکزی روستاها ساخته می شدند. آنها  معماری بسیار ساده ای داشتند و از مصالح موجود در محل و بیشتر بدون تزیینات و پیرایه ها، شکل می گرفتند. از نمونه های شناخته شده این آب انبارها می توان به آب انبار حاج سیدحسین در آبادی خنک (خونک) و آب انبار دو راه در آبادی در رحمت آباد استان یزد اشاره کرد.
ج) آب انبارهای قلعه ای: بسیار ساده و اغلب به صورت حوض های سرپوشیده اند. مخزن آنها نسبتا کوچک و عمیق است و به شکل چاهی سریع در قسمت مرکزی آب انبار ساخته می شده است. برخی از آنها به نحوی با مجموعه بناهای قلعه ترکیب شده اند که بتوانند آب باران که روی بام ها و صحن قلعه روان می شود، جمع آوری و ذخیره کنند.
معماری آب انبارهای داخل کاروانسراها را می توان تاثیر گرفته از آنها  دانست و در این گروه مطالعه کرد. این بناها معمولا به صورت حوض هایی سرپوشیده در میان حیاط و روی محورهای اصلی کاروانسرا ساخته می شدند.
د) آب انبارهای میان راهی: معمولا در مسیر جاده های کاروان رو و در کنار کاروانسراها شکل می گرفتند. آنها مخازن استوانه ای و پوشش گنبدی دارند و برخی نیز اطاق و کلاه فرنگی هایی برای استراحت مسافران و خواندن نماز دارند.
از نمونه آب انبارهای میان راهی می توان به آب‌انبارهای حوض بلند وزیر بر سر راه یزد به مشهد و آب انبار حاج حسین معمار در جاده یزد به تهران، اشاره کرد.
ه) آب انبارهای بیابانی: معمولا در بیابان های خشک و به منظور سیراب کردن دام ها ساخته می شدند. مخازن آنها معمولا چهارگوش ساخته می شده و دیوارهای شان حدود دو متر بالاتر از سطح زمین بوده است.


نظر کاربران
29 نظرثبت شده است
  • فاطمه
    ۳۱ شهریور ۱۳۹۷
    ممنونننننن...
  • رضا فروتن
    ۳۱ شهریور ۱۳۹۷
    برای ارسال بار باید تشریف بیرید ترمینال...
  • فرشاد
    ۳۰ شهریور ۱۳۹۷
    ممنون...
  • nasim
    ۲۹ شهریور ۱۳۹۷
    یه بار دارم برای زاهدان میخوام بیان درب منزل ازم تحویل بگیرن و رسید بدن کجا باید تماس بگیرم ؟...